Arktik
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
130 luqadood
Arktik waa gobolka ugu woqooyi ee adduunka, oo ku wareegsan Cirifka Woqooyi. Wuxuu ka kooban yahay Badweynta Arktik, barafka badda ee dul saaran, iyo qaybaha woqooyi ee Kanada, Danmark (Greenland), Norway, Iceland, Sweden, Finland, Ruushka iyo Mareykanka (Alaska). Xadka caadiga ah ee lagu qeexo waa xariiqda Arctic Circle, laakiin cilmi-baadhayaal qaar waxay adeegsadaan xadka geedaha (tree line) ama heerkulka xagaaga.
Deegaanka Arktik wuxuu leeyahay xilliyo iftiin oo aad u kala duwan: qorraxda oo bilo aan dhicin xagaaga, iyo mugdi joogto ah jiilaalka. Dhulka badankiisu waa tundra iyo permafrost — dhul had iyo jeer barafoobay. Nooc badan oo xayawaan ah ayaa ku nool, sida orso cadaanka ah, walrus, iyo caribou.
Dadka deggan
Arktik waxaa ku nool bulshooyin asal ahaan halkaas ku dhaqan muddo kumanaan sano ah, oo ay ka mid yihiin Inuit-ka Greenland, Kanada iyo Alaska, Sámi-ga waqooyiga Iskandineeviya, iyo bulshooyin badan oo Siberia ah. Dhaqaalahoodu wuxuu si dhaqan ah ugu tiirsanaa ugaadhsiga, kalluumaysiga iyo xannaanada deerada. Maanta waxay isku daraan hab-nololeed dhaqameed iyo dhaqaale casri ah, waxaana jira hay'ado matala danahooda heer caalami ah.
Isbeddelka cimilada
Arktik wuxuu kululaanayaa si ka dheereysa celceliska adduunka, ifafaale loo yaqaan 'Arctic amplification'. Sababta koowaad waa in barafka iyo baraf-cadku qorraxda dib u celiyo, marka uu dhalaalona badda madow ee hoos taal ay kulayl badan nuugto. Natiijadu waxay tahay yaraansho joogto ah oo ku timid baaxadda barafka badda xagaaga, dhalaalidda barafka Greenland, iyo dhaqdhaqaaq ku yimid permafrost-ka.
Dhaqaale iyo siyaasad
Gobolku wuxuu leeyahay kheyraad saliid, gaas iyo macdan ah, waxaana yaraanta barafku furtay waddooyin badeed cusub oo lagu gaabinayo safarka ganacsiga u dhexeeya Yurub iyo Aasiya. Taasi waxay kordhisay xiisaha dowladaha iyo shirkadaha. Golaha Arktik (Arctic Council), oo ay ka mid yihiin siddeed dowladood oo gobolka leh iyo matalayaal bulshooyinka asaliga ah, ayaa ah madasha ugu weyn ee wada-shaqaynta, inkastoo aanu awood sharci-dejin oo qasab ah lahayn.