Asiyriya

Asiyriya (sidoo kale loo yaqaan Assiyriya ama Asiyriyaan) waxay ahayd dawlad iyo dhaqan hore oo ku yiillay waqooyiga Mesobotaamiya, gobolka hadda u badan waqooyiga Ciraaq iyo qaybo ka mid ah Suuriya iyo koonfur-bari Turkiga. Xuddunteedu waxay ku wareegsanayd wabiga Tigris, gaar ahaan magaalooyinka Ashur, Nineveh, Kalhu (Nimrud) iyo Dur-Sharrukin.

Magaca wuxuu ka yimid magaalada Ashur, oo sidoo kale ahayd magaca ilaaha ugu weyn ee ay caabudi jireen. Luqadda rasmiga ah ee hore waxay ahayd Akkadiyaanka lahjadda Asiyriyaanka, oo lagu qori jiray far cuneiform (far dhirbaaxo leh oo dhoobo lagu duugi jiray); markii dambe Aramayga ayaa noqday luqadda maamulka iyo ganacsiga.

Marxaladaha taariikhda

Taariikhyahannadu badanaa waxay u kala qaybiyaan saddex marxaladood: Asiyriya Hore, oo ku xoogsatay ganacsi fog oo gaaray Anatoliya; Asiyriya Dhexe, oo dawlad awood leh noqotay markii Boqortooyada Mitanni hoos u dhacday; iyo Asiyriya Cusub (Neo-Assyria), oo ah marxaladda ugu ballaadhnayd ee boqortooyadu gaartay.

Xilligii Asiyriya Cusub, boqorro ay ka mid yihiin Tiglath-Pileser III, Sargon II, Sennacherib iyo Ashurbanipal, ayaa fidiyay xukunka ilaa Levant iyo, muddo gaaban, Masar. Habka maamulku wuxuu ku tiirsanaa gobollo uu maamulo taliye la magacaabay, canshuur sannadle ah, iyo u-guuridda dad badan oo laga raray meelahooda si loo yareeyo kacdoonka.

Dhaqaale iyo ciidan

Awoodda Asiyriya waxay ku salaysnayd ciidan si joogto ah loo abaabulay, oo isticmaalay fardo, gaadhifardood, iyo qalab lagu jabiyo derbiyada magaalooyinka. Wadooyin iyo nidaam farriin-gudbin degdeg ah ayaa isku xirayay xarumaha. Dakhliga wuxuu ka imanayay canshuur, xoolo la qaaday, iyo ganacsi socday jidadka Mesobotaamiya-Anatoliya.

Dhaqan iyo dhaxal

Maktabadda Ashurbanipal ee Nineveh waxay xafiday kumanaan looxyo dhoobo ah, oo ay ku jiraan qoraallo suugaaneed, xiddigiseed iyo caafimaad; kuwaas ayaa saldhig u ah aqoonta casriga ah ee Mesobotaamiya. Farshaxanka darbiyada ee la xardhay wuxuu muujinayaa ugaadhsi, dagaal iyo caado diimeed. Boqortooyadu waxay burburtay dabayaaqadii qarnigii 7-aad ee BC markii isbahaysi Baabiloon iyo Meediyaan ah ay qabsadeen magaalooyinka waaweyn; haddana magaca Asiyriyaan wuxuu sii jiray sida aqoonsi dhaqan iyo diin oo bulshooyin Kirishtaan ah oo Bariga Dhexe ku nool ay isticmaalaan.