Atom

Atom waa cutubka ugu yar ee walax ah oo weli lahaanshaha astaamaha curiyaha kiimikaad ka mid ah. Wax kasta oo la taaban karo — hawada, biyaha, birta — waxaa ka sameysan atomyo tiro badan oo isku xiran.

Atom wuxuu ka kooban yahay xudun (nucleus) iyo elektaroono ku wareegsan. Xuduntu waxay ka kooban tahay protoono (danab togan) iyo neutroono (danab la'aan). Elektaroonadu waxay danab taban leeyihiin. Atom caadi ah waa danab-dhexdhexaad, taas oo macneheedu yahay tirada protoonka iyo elektaroonka way siman yihiin.

Qaab-dhismeedka

Cabbirka atomka wuxuu ku dhow yahay dhawr jajab oo nanometir ah, halka xudunta ay ka yar tahay kun jibbaarro. Sidaas darteed inta badan mugga atomka waa meel bannaan oo elektaroonadu ku dhaqaaqaan. Culeyska atomka, si ka duwan, waxaa ku urursan xudunta, maxaa yeelay protoonka iyo neutroonka aad bay uga culus yihiin elektaroonka.

Curiyeyaal iyo isotoobyo

Tirada protoonka xuduntu ku jira waxay go'aamisaa curiyaha (tusaale, hydrogen hal protoon, carbon lix). Tiradaas waxaa loo yaqaan lambarka atomiga. Atomyada curiye isku mid ah oo tiro neutroon kala duwan leh waxaa loo yaqaan isotoobyo. Isotoob qaar way deggan yihiin, qaarna way burburaan iyagoo shucaac sii daaya (radioactivity).

Isku-xirka kiimikaad

Atomyadu waxay molecules iyo xarrago (crystals) sameeyaan iyagoo elektaroonada dibedda ku wadaaga ama isu dhaafiya. Marka la wadaago waxaa dhalata xirmo covalent; marka elektaroon guuro waxaa dhalata xirmo ionic. Habdhaqanka kiimikaad ee curiye wuxuu inta badan ku xiran yahay qaabka elektaroonada dibedda.

Horumarka fikradda

Erayga wuxuu ka soo jeedaa Giriigga 'atomos', oo macneheedu yahay 'aan la kala qeybin karin'. Qarniyada 19-aad iyo 20-aad, tijaabooyin lagu qiyaasay danabka iyo firxadka (scattering) ayaa muujiyay in atomku qaybo yar leeyahay. Maanta atomka waxaa lagu sharraxaa quantum mechanics, halkaas oo elektaroonka lagu tilmaamo suurtagalnimo goobo (orbitals) oo aan ahayn wareeg cad.