Awood (fiisigis)

Awood (xoog, Ingiriisi: force) waa saamayn ka dhalata isdhexgalka labada shay oo beddeli karta xawaaraha shayga, jihada uu u socdo, ama qaabkiisa. Waa cabbir leh tiro iyo jiho labadaba, taas oo loo yaqaan qaddar-jihaysan (vector). Halbeegga caalamiga ah ee lagu qiyaaso waa newton (N).

Fikradda awoodda waxay udub-dhexaad u tahay makaanikada klaasikada. Marka awoodaha shay ku dhaqmaya ay isku dheellitiraan, shaygu wuu sii joogsan doonaa ama wuxuu ku sii socon doonaa xawaare iyo jiho isku mid ah. Marka ay isku dheellitirnayn, xawaaraha shayga wuu beddelmaa — taasi waa dardargelin (acceleration).

Sharciyada Newton

Isaac Newton wuxuu saddex sharci ku soo koobay xiriirka awoodda iyo dhaqdhaqaaqa. Sharciga koowaad wuxuu qeexayaa in shay aan awood dheellitirla'aan ah lagu dhaqmin uu xaaladdiisa dhaqdhaqaaq ku sii jiro. Sharciga labaad wuxuu awoodda guud ee ku dhaqmaysa shay ku xidhayaa isbeddelka dhaqdhaqaaqiisa; qaabka ugu caansan waa F = ma, oo m ay tahay mug (mass) m, a-na ay tahay dardargelinta. Sharciga saddexaad wuxuu sheegayaa in awood kastaa leedahay awood ka soo horjeeda oo le'eg, oo ku dhaqanta shayga kale.

Noocyada awoodaha

Awoodaha waxaa loo kala saari karaa kuwo taabasho u baahan iyo kuwo fog-shaqeeya. Kuwa taabashada waxaa ka mid ah awoodda taageerada dusha sare, xarigga, iyo jiirka (friction). Kuwa fogaanta waxaa ka mid ah cuf-is-jiidadka (gravity), awoodda korantada iyo birlabta. Fiisigiska casriga ah, isdhexgalada aasaasiga ah waxaa loo aqoonsaday afar: cuf-is-jiidad, korantabirlab, isdhexgalka nukliyeerka xoogga leh, iyo kan tabarta yar.

Cabbirka iyo isku-darka

Hal newton waxay la mid tahay awoodda dardargelisa mug hal kiilogaraam ah hal mitir ilbiriqsi-labajibbaaran kasta. Awooda badan oo hal shay ku dhaqmaya waxaa lagu isku daraa habka isu-geynta jihaysan, taas oo bixisa awoodda guud (net force). Sawirrada 'diagram-ka awoodaha' waxaa loo isticmaalaa in awood kasta falanqayn loo sameeyo.

Aragtiyaha casriga ah

Fiisigiska casriga ah, awoodda mararka qaar waa laga durkiyaa udub-dhexaadka. Makaanikada kuwaanteem iyo aragtida guud ee relativity waxay ku saleeyaan tamarta, dhaqdhaqaaq-xambaarka (momentum), iyo qaabka meel-bannaan-waqtiga halkii ay ka ahaan lahaayeen awood tooska ah. Tusaale ahaan, aragtida guud ee Einstein waxay cuf-is-jiidadka ku sharraxdaa qalloocnaanta meel-bannaan-waqtiga, ee ma aha awood caadi ah.