Awood Kaydsan

Awood kaydsan (Ingiriisi: potential energy) waa tamar ku xiran booska ama qaabka jir ku jiro gudaha aag xoog leh. Tusaale, dhagax kor loo qaaday wuxuu leeyahay tamar kaydsan oo ku xiran dhererka; marka la sii daayo, tamartaas waxay u rogmataa tamarta dhaqdhaqaaqa (kinetic energy).

Tamarta kaydsan waxaa lagu qeexaa oo keliya marka xoogga shaqeeya yahay mid la keydin karo (conservative force), sida cuf-jiidashada, xoogga korantada, ama xoogga barbaqa (spring). Xoogyada sida isku-xirjiidhka (friction) laguma qeexi karo tamar kaydsan, waayo shaqada ay qabtaan waxay ku xiran tahay jidka la maray, ee ma aha kaliya bilowga iyo dhammaadka.

Qeexid iyo tilmaamo

Isbeddelka tamarta kaydsan wuxuu la mid yahay shaqada xoogga la keydin karo qabtay, laakiin calaamad-rogan. Sidaas darteed qiimaha tamarta kaydsan laftiisa ma aha mid buuxa: waxaa lagu cabbiraa marka loo eego heer laga bilaabo (reference level) oo qofku doorto. Waxa macnaha leh oo keliya waa faraqa u dhexeeya laba xaaladood. Halbeegga cabbirku waa joule (J).

Noocyada caanka ah

Tamar kaydsan ee cuf-jiidashada dhulka agtiisa waxaa lagu tiriyaa m·g·h — halka m yahay culeyska (kilogaraam), g xawaaraha kordhinta cuf-jiidashada, h dhererka laga eegayo heerka bilowga. Tamar kaydsan ee barbaqa (elastic) waxay ku xiran tahay inta barbaqa loo jiiday ama loo riixay. Waxaa kale oo jira tamar kaydsan korantada u dhexeysa xarriiqyo (charges), tamar kaydsan kiimikaad ee ku jirta xirmooyinka atamyada, iyo tamar kaydsan nukliyeer ee gudaha nucleus-ka.

Xiriirka sharciga keydka tamarta

Marka aan xoog lumis ah shaqeynayo, isu-geynta tamarta kaydsan iyo tamarta dhaqdhaqaaqa waa mid joogto ah — kan ayaa la yiraahdaa tamarta makaanikada (mechanical energy). Haddii isku-xirjiidh ama caabbin hawo ay jirto, qayb ka mid ah tamarta waxay u rogmataa kuleyl, taasoo isu-geynta makaanikada yareysa, in kastoo tamarta guud ee nidaamka aan la baabbi'in.

Adeegsi

Fikradda tamar kaydsan waxaa loo isticmaalaa qiyaasidda dhaqdhaqaaqa jirka, naqshadeynta biyo-xirmooyinka koronto-dhalinta (halkaas oo dhererka biyaha loo rogo koronto), iyo kaydinta tamarta dhaqaale ahaan sida nidaamyada biyaha loo dhufto kayd sare. Kiimikada iyo bayoolajida waxay ku sharraxaan sida tamarta ku jirta xirmooyinka wax-lagu-cuni ah loo isticmaalo shaqada jirka.