Awood Socota
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
101 luqadood
Awood Socota (kinetic energy) waa tamarta uu walax leeyahay sababta oo ah inuu socdo. Walax kasta oo xawaare leh waxay haysataa tamartan; marka uu xawaaruhu noqdo eber, tamartaasi waa eber. Cabbirkeeda waxaa lagu qiyaasaa halbeegga tamarta ee nidaamka caalamiga ah (SI), kaas oo ah joule (J).
Tamarta socodka waxay ku xidhan tahay laba shay: cufka walaxda iyo xawaarihiisa. Xawaaruhu si laba-jibbaaran ayuu u saameeyaa: haddii xawaaruhu labanlaabmo, tamarta socoddu waxay kordhaa afar jeer. Sidaas darteed gaadhi xawli sare ku socda waxaa ka baxa tamar aad u badan marka la joojiyo.
Qaacidada aasaasiga ah
Fiisigiska kalaasikada ah, walax cufkeedu yahay m oo xawaarihiisu yahay v, tamarta socodka waxaa lagu xisaabiyaa: E = ½ m v². Qaacidadan waxay shaqaysaa marka xawaaruhu aad uga hooseeyo xawaaraha iftiinka. Marka xawaaruhu u dhawaado xawaaraha iftiinka, waxaa la isticmaalaa qaacido ku salaysan aragtida isu-dheelitirnaanta gaarka ah (relativity), taas oo muujinaysa in tamartu si aan dhammaad lahayn u kordho marka xawaaruhu ku dhawaado xadka iftiinka.
Xidhiidhka shaqada
Xeerka shaqada iyo tamarta ayaa sheegaya in shaqada guud ee xoogagga walax lagu sameeyo ay la mid tahay isbeddelka tamartiisa socodka. Marka xoog walax riixo oo xawaarihiisa kordhiyo, shaqo togan ayaa la sameeyay; marka xoog sida isjiidashada (friction) uu hor istaago, shaqo taban ayaa la sameeyay oo tamarta socoddu way yaraataa, badanaana waxay u beddelantaa kulayl.
Noocyada dhaqdhaqaaqa
Walax jir adag ah wuxuu yeelan karaa tamar socod oo tooska ah (translational) iyo mid wareeg ah (rotational). Tamarta wareegga waxay ku xidhan tahay xawaaraha wareegga iyo qaybsanaanta cufka ee ku xeeran dhidibka. Molecules-ka gaaska, isu-darka tamarta socodka ee molecule kasta ayaa la xidhiidha heerkulka; sidaas awgeed heerkulka sare wuxuu ka dhigan yahay dhaqdhaqaaq molecular oo degdeg ah.
Isbeddelka tamarta
Tamarta socoddu waxay si joogto ah ugu beddelantaa noocyo kale. Walax ka soo dhaca meel sare, tamarta booska (potential) waxay u rogmataa tamar socod. Turbine biyo ama dabayl waxay tamarta socodka ee biyaha ama hawada u beddeshaa tamar korantada. Nidaam aan lahayn lumis dibadda ah, wadarta tamarta way ilaalisan tahay, in kastoo qaybaha ay is-beddelayaan.