Ayaa Sofiya

Ayaa Sofiya (Turki: Ayasofya; Giriig: Hagia Sophia, macnaheedu waa "Xigmadda Quduuska ah") waa dhisme taariikhi ah oo ku yaal magaalada Istanbul ee dalka Turkiga, dhinaca Yurub ee webiga Bosphorus. Waxaa la dhisay qarniyadii hore ee Imbaraadooriyadda Byzantine-ka, isagoo muddo dheer ahaa kaniisadda ugu weyn ee Masiixiyadda Ortodokska bariga. Kadib qabsashadii Cusmaaniyiinta ee Konstantinobal sannadkii 1453-kii, waxaa loo beddelay masaajid.

Dhismuhu wuxuu caan ku yahay qubbaddiisa (dome) weyn ee sare, taasoo lagu tiriyo mid bedeshay habka dhismaha ee taariikhda dhismaha. Qubbadda waxaa lagu taageeray habab farsamo oo loo yaqaan pendentives, kuwaas oo u oggolaanaya in qubbad wareegsan lagu dul saaro qaabdhismeed afar-gees ah. Gudaha waxaa ku yaal mosaic-yo dahab ah iyo tiirar marmar ah oo qaarkood laga keenay meelo kale oo taariikhi ah.

Xilligii Byzantine

Dhismaha hadda taagan waa mid la dhisay xilligii Imbaraadoorka Justinian I, kadib markii dhismayaashii hore ee goobtaas ka taagnaa ay burbureen rabshado ka dhacay magaalada. Waxaa loo aqoonsan yahay xarunta ugu muhiimsan ee cibaadada Ortodokska, halkaas oo imbaraadooriyada Byzantine-ku ay ku qabanayeen xafladaha caleema-saarka iyo munaasabadaha diinta. Muddo dheer ayay ahayd dhismaha leh qubbadda ugu weyn adduunka.

Xilligii Cusmaaniyiinta

Sannadkii 1453-kii, kadib markii Sultan Maxamed Faatix qabsaday Konstantinobal, dhismaha waxaa loo beddelay masaajid. Waxaa lagu daray minaarado dibadda ah, mihraab (meesha qiblada lagu tilmaamo) iyo mimbar. Mosaic-yada sawirrada leh qaarkood waa la daboolay. Ayaa Sofiya waxay noqotay tusaale qaab-dhismeed oo ay ku daydeen masaajidyo badan oo Cusmaani ah oo dabadeed la dhisay, oo ay ku jiraan masaajidyada waaweyn ee Istanbul.

Matxaf iyo isbeddellada dambe

Xilligii Jamhuuriyadda Turkiga ee hore, sannadihii 1930-meeyadii, dhismaha waxaa loo beddelay matxaf. Muddadaas waxaa la sameeyay shaqooyin dayactir iyo daahfurid oo mosaic-yadii Byzantine-ka qaarkood dib loo muujiyay. Sannadkii 2020-kii, go'aan maxkamadeed iyo amar madaxweyne kadib, dhismaha ayaa dib loogu celiyay xaaladda masaajid, iyadoo booqdayaashu weli galayaan. Go'aankaas waxaa ka hadlay hay'ado caalami ah iyo dowlado, qaarna waxay muujiyeen walaac ku saabsan hantida dhaqan ee caalamiga ah.