Ayax

Ayax (Ingiriisi: locust) waa magac loo bixiyo dhowr nooc oo cayayaan ah oo ka tirsan qoyska Acrididae, kuwaas oo xaalado gaar ah kaga beddelmi kara nolol keligood ah una beddelmi kara kooko waaweyn oo wada duula. Ayaxu wuxuu ka duwan yahay boodboodka caadiga ah ee kale in uu leeyahay laba xaaladood oo kala duwan: xaalad kelinimo (solitarious) iyo xaalad kooxeed (gregarious). Isbeddelka labadan xaaladood wuxuu saameeyaa midabka, qaabka jirka iyo dabeecadda.

Marka roobab badan ka da'aan meelaha lamadegaanka ah, cawska iyo dhirtu way kordhaan, taasoo suurtogelinaysa in ayaxu si degdeg ah u tarmo. Cufnaanta badan ee cayayaanka ayaa keenta isku-taabasho joogto ah, taasoo kicisa isbeddelka xaaladda kooxeed. Kooxaha isu yimaadda waxay duuli karaan masaafo dheer iyagoo raacaya dabaysha, waxayna cunaan dhirta, dalagga iyo daaqa ay soo maraan.

Noocyada caanka ah

Ayaxa Xamarta ee Reer Saxaraha (Schistocerca gregaria) ayaa ah kan ugu saameynta badan Geeska Afrika, Bariga Dhexe iyo Koonfur-galbeed Aasiya. Waxaa sidoo kale jira noocyo kale sida ayaxa Afrikaanka ah ee Migratory locust (Locusta migratoria) iyo noocyo Awstaraaliya iyo Ameerika ku nool. Nooc kasta wuxuu leeyahay aag uu ku badan yahay iyo waqtiyo taranka oo ku xiran roobabka.

Wareegga nolosha

Dheddigga ayaxa ah wuxuu ukunta ku aasaa carrada qoyan, iyadoo ukumaha loo dhigo kooxo (egg pods). Ukunta ka dib waxaa ka soo baxa ilmo aan baalal lahayn oo loo yaqaan 'hoppers' oo dhulka ku socda. Marxaladahan kadib, ayaxu wuxuu noqdaa mid baalal buuxa leh oo duuli kara. Marxaladda hoppers-ka waxay muhiim u tahay maamulka, maxaa yeelay wali ma duuli karaan, sidaas awgeed la beegsan karaa meel go'an.

Saameynta beeraha

Kooxo ayax ah waxay maalin kasta cuni karaan cunto la mid ah miisaankooda. Marka kooxuhu ku dhacaan dhul beereed ama daaq xoolaad, waxay yareyn karaan wax-soo-saarka, taasoo saameysa ilaha cuntada beeraleyda iyo xoolo-dhaqatada. Saameynta waxay ku xirnaan tahay ballaca kooxda, xilliga uu dalagga marayo iyo hab-dhaqanka duulista.

Ilaalinta iyo maamulka

Hay'adaha beeraha ee dalalka iyo hay'adaha caalamiga ah sida FAO waxay socodsiiyaan nidaam la socod (early warning) oo lagu qiimeeyo roobabka, cagaarka dhirta iyo sahaminta dhulka. Habka ugu badan ee wax laga qabto waa dawooyin cayayaan-dile ah oo laga rusheeyo dhulka ama diyaarad, iyo dawooyin bayoolaji ah oo fangas ku salaysan. Waxaa sidoo kale la isku xiraa xogta dalalka deriska ah, sababtoo ah kooxuhu xuduud ma yaqaanaan.