Baabiyloon

Baabiyloon (sidoo kale loo qoro Baabiloon; Carabi: بابل) waa magaalo qadiim ah oo ku taallay bartamaha Mesobotaamiya, agagaarka webiga Yufraatiis, ee ay hadda tahay dalka Ciraaq, koonfurta magaalada Baqdaad. Magaaladu waxay noqotay xarunta boqortooyooyin kala duwan oo taariikhda hore ka jiray, gaar ahaan boqortooyada Baabiyloon ee hore iyo tan dambe.

Magaca 'Baabiyloon' wuxuu ka soo jeedaa erey Akkadi ah oo micnihiisu yahay 'albaabka ilaahyada' (Bāb-ilim). Magaalada waxaa lagu xasuustaa nidaamkeeda sharci, xisaabta iyo xiddigiska ay horumariyeen culimadeedu, iyo dhismayaasheeda waaweyn oo ay ka mid ahaayeen macbadyo iyo taalada nooca ziggurat-ka ah.

Goobta iyo deegaanka

Burburka magaalada wuxuu ku yaallaa bannaanka koonfureed ee Ciraaq, ee u dhow magaalada casriga ah ee Al-Xilla. Webiga Yufraatiis ayaa magaalada dhex maray, waxaana beeraha lagu waraabin jiray kanaalo la qoday. Sida magaalooyinka kale ee Mesobotaamiya, dhismayaasha waxaa lagu sameeyay leben dhoobo ah oo qorraxda lagu qalajiyay ama la dubay, taas oo sababtay in dhismayaasha badankood ay dabar go'aan muddo dheer kadib.

Taariikhda siyaasadeed

Baabiyloon waxay bilowgeedii ahayd magaalo yar. Waxay awood weyn heshay xilligii boqorka Xamuraabi, oo la xiriira nidaamka sharciyeed ee lagu magacaabo Sharciga Xamuraabi, kaas oo lagu qoray tiir dhagax ah. Kadib xilliyo ay hoos tagtay boqortooyooyin kale — oo ay ka mid yihiin Kaasiitiyiinta iyo Ashuur — waxay mar labaad awood weyn yeelatay xilligii boqortooyada Baabiyloon ee dambe, oo lagu xusuusto boqorka Nebukadnesar II. Kadib waxay gacanta u gashay boqortooyada Faaris ee Akhamenidiyiinta, waxaana dabadeed soo maray Alexander the Great.

Dhaqan, cilmi iyo diin

Culimada Baabiyloon waxay adeegsan jireen qoraalka mismaari (cuneiform) ee lagu qoro looxyo dhoobo ah. Waxay horumariyeen xisaab ku salaysan tirada lixdanka (sexagesimal), oo ilaa maanta lagu arko qaybinta saacadda iyo wareegga. Xiddigiska iyo diiwaangelinta socodka meerayaasha ayaa qayb ka ahayd hawlaha macbadyada. Ilaaha ugu weyn ee magaalada wuxuu ahaa Marduk, oo macbadkiisu ku yaallay bartamaha magaalada.

Xasuusta iyo qadiimiga

Baabiyloon waxay meel weyn ka haysataa qoraallada diimeed iyo suugaanta, oo ay ku jiraan sheekooyinka Beeraha Laalaadka ah iyo Munaaradda Baabel, kuwaas oo ku dhex jira dhaqanka Kitaabiga ah. Qodista qadiimiga ee qarniyadii 19-aad iyo 20-aad ayaa soo saartay agabyo badan, oo ay ka mid tahay albaabka Ishtar oo dib loogu dhisay matxafyo Yurub ku yaal. Goobta ayaa lagu daray liiska dhaxalka aduunka ee UNESCO.