Baar (Arecaceae)

Baar waa magaca Af-Soomaaliga loo isticmaalo geedaha ka tirsan qoyska Arecaceae, oo ah qoys geedo ah oo inta badan ka baxa gobollada kulaylaha iyo ku-dhow-kulaylaha. Qoyskan waxaa ka mid ah geedka timirta, qumbaha, iyo noocyo kale oo badan. Sifada muuqata waxay tahay jirid toosan oo aan badanaa laamo lahayn, oo caleemo waaweyn oo isku ururay dusha sare ku leh.

Baaraha waxay ka mid yihiin geedaha ugu muhiimsan ee dhaqaale ahaan loo isticmaalo. Waxaa laga helaa cunto (timir, qumbo, saliid), saqafyo iyo darbiyo laga sameeyo caleemaha, iyo alaab dhismo oo jiridda laga soo saaro. Meelo badan oo lamadegaan ah, baarku wuxuu calaamad u yahay meelaha biyuhu ku dhow yihiin dhulka.

Muuqaalka iyo qaab-dhismeedka

Badanaa baarku ma laha jirid ballaadhinaysa sannad kasta sida geedaha kale ee alwaaxda leh. Taa beddelkeeda, jiridda dhererkeedu wuxuu ka yimaadaa hal barbaro (meristem) oo ku taal caarada sare. Haddii caarada sare la burburiyo, geedku inta badan wuu dhinta. Caleemuhu waxay u qaybsamaan laba nooc oo weyn: kuwa baalasha u eg (pinnate, sida timirta) iyo kuwa gacan-u-eg ee fidsan (palmate).

Deegaanka iyo faafitaanka

Baaraha waxaa laga helaa Aasiya, Afrika, Ameerika Koonfureed, iyo jasiiradaha Baasifigga. Qaar waxay ku baxaan kaymaha roobaadka qoyan, qaarna waxay u adkaystaan lamadegaanka marka biyo dhul-hoosaad ah ay helaan. Soomaaliya iyo Geeska Afrika, timirta iyo qumbaha ayaa ah noocyada ugu caansan ee la beero, gaar ahaan xeebaha iyo webiyada agtooda.

Faa'iidada dhaqaale iyo bulsho

Timirtu waa cunto tamar sare leh oo si weyn loogu isticmaalo bishii Ramadaan. Qumbaha waxaa laga saaraa saliid iyo biyo la cabbo. Caleemaha qalalan waxaa laga tolaa dermo, salliyo iyo dambiilado. Meelo badan, ganacsiga alaabtan gacanta lagu sameeyo wuxuu dakhli u yahay qoysas reer miyi ah.