Bada Dhexe

Bada Dhexe (sidoo kale loo yaqaan Bada Mediterraniyan) waa bad weyn oo dhulku ku wareegsan yahay, oo u dhexeeya qaaradaha Yurub (dhinaca woqooyi), Aasiya (dhinaca bari) iyo Afrika (dhinaca koonfureed). Waxay ku xidhan tahay Badweynta Atlaantik marinka cidhiidhiga ah ee Jibuuti Gibraltar (Strait of Gibraltar), halka dhinaca bari ay kanaalka Suweys ku xidho Badda Cas.

Biyaha badda waa kuwo cusbo badan oo si tartiib ah isbeddela, maxaa yeelay uumibaxa (evaporation) ka badan yahay biyaha webiyada iyo roobka ku soo shubma. Taasi waa sababta ay biyaha Atlaantik si joogto ah u soo galaan Gibraltar. Xeebaha waxaa ku yaal jasiirado badan iyo gacmo, waxaana badda loo qaybiyaa badooyin hoosaad sida Badda Adriatik, Badda Egeyaan, Badda Tirreeniyan iyo Badda Ioniyaan.

Juqraafi

Badda waxay u fidsan tahay bari-galbeed, iyadoo ay ku dhinac yaalliin in ka badan labaatan dal. Waqooyiga waxaa ku yaal jasiiradaha waaweyn sida Sisiliya, Sardiniya, Korsika, Kereet iyo Qubrus. Marinka Sicily wuxuu badda u kala qaybiya qaybta galbeed iyo qaybta bari. Qoto-dheeraanta waxay ku kala duwan tahay meel iyo meel, iyadoo qaybaha bari ka sii qoto dheer yihiin. Nooca cimilada ee xeebaha waa "cimilada Mediterraniyan": xagaa qalalan oo kulul, jiilaal qabow oo roobaad.

Taariikh iyo dhaqaale

Bada Dhexe waxay muddo kumanaan sano ahayd marinka ugu weyn ee ganacsiga iyo isgaadhsiinta u dhexeeya bariga dhow, Waqooyiga Afrika iyo Yurubta koonfureed. Boqortooyooyinka Fooniqiyiinta, Giriigga, Kartaajo iyo Roomaanka waxay ku dhisteen awoodooda maraakiibta iyo dekedaha. Roomaanku waxay badda ugu yeedheen "Mare Nostrum", oo micnaheedu yahay "badeenna". Dabayaaqadii qarniyada dhexe, magaalooyinka ganacsi sida Venice iyo Genoa waxay xakameeyeen wadooyinka ganacsiga.

Maanta badda waa mid ka mid ah wadooyinka maraakiibta ugu mashquulsan adduunka, gaar ahaan ka dib furitaanka kanaalka Suweys. Dhaqaalaha xeebaha wuxuu ku tiirsan yahay dalxiiska, kalluumeysiga, dhoofinta iyo dekedaha waaweyn. Sidoo kale badda waa marin ay ku maraan dadka soo haajiraya oo doonyo yaryar ku tallaabsada Waqooyiga Afrika iyo Yurub, arrin keentay dooddo siyaasadeed oo joogto ah ku aaddan xeerarka badbaadinta iyo ilaalinta xuduudaha.

Deegaan

Badda waxay leedahay noole badan oo gaar u ah oo aan meel kale laga helin. Culeysyada waaweyn waxaa ka mid ah wasakhda plaastigga, kalluumeysi xad-dhaaf, dhismaha xeebaha, iyo kordhinta heerkulka biyaha oo saameeya noolayaasha. Sidoo kale noolayaal cusub ayaa ka soo gudbaya kanaalka Suweys oo tartan la galay noolayaasha asalka ah.