Badda Marmara
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
123 luqadood
Badda Marmara waa badda gudaha ah (bad yar oo dhulku ku wareegsan yahay) oo dhammaanteed ku taal xeryaha Turkiga. Waxay ku xidhan tahay Badda Madow marinka Bosphorus ee dhanka waqooyiga bari, halka dhanka koonfur-galbeed marinka Dardanelles (Çanakkale) uu ku xidhayo Badda Aegean iyo Badweynta Mediterranean. Sababtaas ayay ka tahay xubin muhiim ah oo ka mid ah waddada biyaha ee ka kala saarta Yurub iyo Aasiya.
Badda waa mid dheer oo ka bari u galbeed jiifta; qiyaastii 280 kiiloomitir dheer iyo ilaa 80 kiiloomitir ballaadh, bedkeeduna wuxuu ku dhow yahay 11,000 km². Xeebta waqooyi waxaa ku yaal magaalada Istanbul, halka xeebta koonfureed iyo bariga ay ku yaalliin gacannada Izmit iyo Gemlik ee u dhow Bursa. Magaalooyinka kale ee xeebta waxaa ka mid ah Tekirdağ, Bandırma iyo Çanakkale.
Magaca iyo jasiiradaha
Magaca "Marmara" waxaa laga soo qaatay jasiiradda Marmara, oo ay ka soo baxdo dhagax marmar (marble); ereyga Giriigga ah 'marmaros' macnihiisu waa dhagax dhalaalaya. Marka lagu daro Marmara, badda waxaa ku yaal koox jasiirado yaryar oo lagu magacaabo Jasiiradaha Amiirada (Adalar) oo aad ugu dhow Istanbul, iyo jasiiradda Avşa iyo Ekinlik. Jasiiradahaas qaar waa goobo dalxiis iyo deegaan ay dad ku nool yihiin.
Qaab-dhismeedka biyaha
Badda Marmara waxay leedahay laba lakab biyo oo kala duwan. Lakabka sare waa biyo cusbadoodu hooseeyo oo ka soo galay Badda Madow marinka Bosphorus, halka lakabka hoose uu ka kooban yahay biyo culus oo cusbo badan leh oo ka yimid Mediterranean iyada oo maraysa Dardanelles. Labada lakab waxaa kala saara xadad (halocline) oo isku-qasidda biyaha yareeya. Qoto-dheerida ugu badan waxay dhaafaysaa kun mitir oo ku taal godadka bartamaha.
Dhulgariir
Fallaadhka Waqooyiga Anatolia (North Anatolian Fault) wuxuu maraya badda hoosteeda, taasoo Marmara ka dhigaysa aag dhulgariir xoog leh. Dhulgariirka 1999 ee Izmit, oo saameeyay bariga badda, waa mid ka mid ah kuwii ugu waaweynaa taariikhda dhow. Cilmi-baarayaal waxay ilaalinayaan qayb ka mid ah fallaadhka oo ku hoos yaal badda oo aan cadaadiskeeda si dhammaystiran u sii dayn muddo dheer; kaas ayaa saldhig u ah qiimaynta halista dhulgariir ee Istanbul.
Deegaan iyo dhaqaale
Badda waxay qaadaa qashinka magaalooyin waaweyn iyo warshado, waxayna ku dhufatay wasakhaynta iyo yaraanta ogsijiinta biyaha hoose. Sannadkii 2021-kii waxaa dusha sare ka soo baxay dhalatooyin badan oo 'mucilage' la yidhaahdo (xabag noole oo ka timaadda kororka algae), taasoo saameysay kalluumaysiga iyo dalxiiska; dowladda Turkiga waxay ka dib bilowday qorshe nadiifin iyo la-socod. Dhaqaale ahaan badda waxay muhiim u tahay maraakiibta ganacsi ee u socda Badda Madow, kalluumaysiga, iyo isku-xidhka doonyaha rakaabka ee Istanbul iyo xeebta koonfureed.