Badhtamaha Aasiya
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Badhtamaha Aasiya waa gobol ku yaal bartamaha qaaradda Aasiya. Sida caadiga ah waxaa lagu tiriyaa shan dal: Kazakhstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kyrgyzstan iyo Tajikistan. Dhammaantood way ka madax-banaanaadeen Midowgii Soofiyeeti sannadkii 1991-kii.
Gobolku wuxuu leeyahay muuqaal dhul oo kala duwan: saxare iyo lamadegaan xagga galbeed iyo bartamaha, buuro dhaadheer sida Pamir iyo Tian Shan xagga bari iyo koonfur-bari. Dhammaan shanta dal bad ma haystaan, taasoo saameysa ganacsiga iyo qaadista alaabta.
Juqraafi iyo biyo
Labada webi ee ugu waaweyn waa Amu Darya iyo Syr Darya, oo ka soo bilaabma buuraha koonfureed una socda dhanka Badda Aral. Isticmaalka biyaha beerashada, gaar ahaan suufka, ayaa sababay in Badda Aral aad u yaraato tan iyo bartamihii qarnigii 20-aad. Qeybsiga biyaha waa arrin ka dhex jirta dalalka kore (Kyrgyzstan, Tajikistan) iyo kuwa hoose (Uzbekistan, Turkmenistan), maadaama kuwa kore ay rabaan koronto-biyood, kuwa hoosena beerasho.
Dad iyo luqado
Inta badan dadka waxay ku hadlaan luqado Turkiga ka soo jeeda — Kazakh, Uzbek, Turkmen iyo Kyrgyz. Tajik waa luqad Iranian ah oo u dhow Faarsiga. Ruushku wali waa luqad ganacsi iyo maamul oo baahsan, gaar ahaan Kazakhstan iyo magaalooyinka. Diinta ugu badan waa Islaamka Sunniga ah, oo isku dhafan caadooyin maxalli ah.
Taariikh
Gobolku wuxuu ahaa xarun muhiim u ah Waddooyinkii Xariirta, isku xirayay Shiinaha, Hindiya, Fariisiga iyo Yurub. Magaalooyin sida Samarkand iyo Bukhara waxay ahaayeen xarumo ganacsi iyo cilmi. Qarniyadii 18-aad iyo 19-aad, Boqortooyada Ruushku si tartiib ah ayey u qabsatay gobolka; ka dib 1917 waxaa la aasaasay jamhuuriyado Soofiyeeti oo xuduudahoodu weli yihiin xuduudaha maanta.
Dhaqaale iyo siyaasad
Kazakhstan waxay ku tiirsan tahay saliid iyo macdano; Turkmenistan waxay leedahay kayd gaas oo weyn. Uzbekistan waxay leedahay dadka ugu badan gobolka iyo dhaqaale kala duwan oo ay ku jirto suuf iyo dahab. Kyrgyzstan iyo Tajikistan waxay si weyn ugu tiirsan yihiin lacagta ay soo diraan shaqaalaha ka shaqeeya dibadda, gaar ahaan Ruushka. Shiinaha iyo Ruushku labaduba waxay leeyihiin xiriir dhaqaale iyo amni oo ballaaran gobolka.