Badownimo
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
50 luqadood
Badownimo (sidoo kale loo yaqaan aqoon-yari ama jahli) waa xaalad ay qofka ama koox ka maqan tahay macluumaad, xog ama xirfad gaar ah. Waa ereyga ka soo horjeeda cilmiga. Marka loo eego falsafadda aqoonta, badownimo ma aha oo kaliya waxbarasho la'aan; waxay sidoo kale ka dhigan tahay in qofku aqoon-siman u lahayn arrin gaar ah, in kastoo aqoon kale badan haysto.
Erayga af-Soomaaliga ah "badow" asal ahaan waxaa loo isticmaalay dadka ku dhaqan miyiga ama beeraha, iyada oo la barbardhigayo "reer-magaal". Isticmaalka noocan ah wuxuu qaatay macne dhaleeceyn ah oo lala xiriiriyay aqoon-yari. Culimada bulshada waxay caadi ahaan ka digaan isticmaalka noocan oo kale ah, maxaa yeelay wuxuu ku salaysan yahay kala-sooc bulsho, ee ma aha qiyaas cilmiyeed.
Noocyada badownimada
Falsafadda aqoonta waxay badownimada u kala saartaa dhowr nooc. Badownimada fudud waa marka qofku aanu ogeyn xaqiiqo, isaguna og yahay inaanu ogeyn. Badownimada laba-jibbaaran waa marka qofku aanu ogeyn xaqiiqda, isla markaana aanu ogeyn inaanu ogeyn — tan waxay ka hor istaagtaa in la doono aqoon cusub. Waxaa sidoo kale jirta badownimo la doortay, taasoo qofku ku diido inuu macluumaad helo, tusaale ahaan si uu iska ilaaliyo mas'uuliyad.
Diinta iyo dhaqanka
Suugaanta Islaamka waxay jahliga ku tilmaantaa xaalad la iska daaweeyo waxbarasho iyo doonista cilmiga. Xilliga ka horreeyay Islaamka Carabta waxaa loogu yeeraa "Jaahiliyya", magac ka soo jeeda isla xididka. Dhaqanka Soomaalida, maahmaahyada iyo suugaanta afka waxay si joogto ah ku bogaadiyaan aqoon-doonka, tusaale ahaan hadalka "aqoon la'aani waa iftiin la'aan".
Cabbirka iyo la-tacaalidda
Hay'addaha caalamiga ah waxay caadi ahaan cabbiraan heerarka waxbarasho iyo akhris-qorista, halkii ay cabbiraan "badownimo" si toos ah. Tallaabooyinka la-tacaalidda waxaa ka mid ah waxbarashada aasaasiga ah, barnaamijyada akhris-qorista dadka waaweyn, iyo helitaanka macluumaad furan. Cilmi-baarayaasha ayaa muujiyay in badownimo ku saabsan arrimo caafimaad ama maalgashi ay saameyn toos ah ku yeelan karto go'aannada qoysaska.