Badweyn

Badweyn waa meel aad u ballaaran oo biyo milix leh ka buuxaan, taasoo qayb weyn ka ah dushii Dhulka. Biyaha badweynta oo dhan waxay ka kooban yihiin in ka badan qeybta ugu weyn ee biyaha adduunka, halka biyaha macaan (webiyada, harooyinka iyo barafka) ay yihiin qayb yar.

Badweynta caadi ahaan waxaa loo kala qeybiyaa dhowr qeyb waaweyn: Baasifig, Atlantika, Hindiya, Badweynta Woqooyi (Arctic) iyo tan Koonfureed (ku xeeran Antarktika). Kala qeybintan waa mid dad sameeyay oo ku salaysan qaaraaradda ku xeeran; biyaha laftiisa waa mid isku xiran oo hal nidaam ah.

Sifooyinka biyaha

Biyaha badweynta waxay leeyihiin milix (salinity) ka kooban ugu badnaan sodium chloride, kaas oo ka yimid dhagaxyada dhulka oo webiyada u qaadaan badda muddo dheer. Heerkulka dusha sare wuu kala duwan yahay: kulul oo ku dhow dhulbaraha, qabow oo ku dhow ulaha. Cufnaanta (density) waxay ku xirnaan tahay heerkul iyo milix, taasina waxay kicisaa socodka biyaha qoto dheer.

Socodka biyaha iyo cimilada

Badweynta waxay leedahay mareegyo (currents) oo dabaysha iyo cufnaanta ay wadaan. Mareegyada dusha sare, sida Gulf Stream, waxay kulayl u qaadaan gobollo dhaadheer u jira dhulbaraha. Mareegyada qoto dheer waxay sameeyaan wareeg caalami ah oo kulaylka iyo carboon si tartiib ah u qeybiya. Sababtaas badweynta waxay saameyn weyn ku leedahay cimilada dhulka oo dhan, oo waxay nuugtaa qayb ka mid ah kulaylka iyo kaarboon-laba-ogsaydhka ku kordhay hawada.

Nolosha iyo qoto dheeraanta

Nolosha badweynta waxaa lagu kala saaraa heerar iftiin. Qeybta sare, halkaas oo iftiinku gaaro, waxay ku nooshahay fitoplaankton, taas oo saldhig u ah cuntada badeeda oo dhan iyo qayb ka mid ah ogsijiinta hawada. Qeybaha qoto dheer waa madow, qabow, cadaadis sarena leh, hase yeeshee nolol ayaa jirta, oo ay ka mid tahay ta ku hareeraysan afafka birta kulul ee salka badda.

Isticmaalka iyo cadaadiska

Bini'aadamku badweynta wuxuu u isticmaalaa gaadiidka ganacsiga, kalluumeysiga, tamarta iyo macdanta. Cadaadiska ugu weyn waxaa ka mid ah kalluumeysi xad-dhaaf ah, wasakhda balaastigga iyo shidaalka, kororka heerkulka biyaha, iyo qadhaadhnimada (acidification) oo ka dhalata nuugidda kaarboon-laba-ogsaydh. Heerka badda ayaa sidoo kale kor u kacaya, taas oo saameysa xeebaha iyo jasiiradaha hooseeya.