Baha'i

Baha'i (Bahaaci, Af-Ingiriis: Baháʼí Faith) waa diin caalami ah oo asalkeeda ka soo jeeda Iiraan (Faaris) qarnigii 19-aad. Aasaasihii waa Mirza Husayn-Ali Nuri, oo loo yaqaan Baháʼu'lláh, kaas oo sheegay inuu yahay wargeeyaha (manifestation) Ilaahay u soo diray waqtigan. Bartamaha waxbaristeeda waa mid ah Ilaahay, mid ah diinta aadanaha, iyo midnimada bini'aadamka.

Raacayaasha waxaa laga helaa qaaradaha oo dhan, laakiin ma laha wadan uu yahay dad-badan-kooda. Xarunta maamulka iyo ruuxiga waa Haifa iyo Acre ee Israa'iil, halkaas oo ay yaalliin qabuuraha Báb iyo Baháʼu'lláh iyo hoyga Guddiga Caalamiga ah ee Cadaaladda (Universal House of Justice).

Taariikhda bilowga

Sannadkii 1844 nin la odhan jiray Siyyid Ali Muhammad ee Shiraaz wuxuu sheegay xilka 'Báb' (albaabka), isagoo dadka u sheegay in wargeeye kale uu soo socdo. Dhaqdhaqaaqa Bábiyiinta wuxuu la kulmay diidmo iyo caburin ka dhalatay dowladda Qaajaar iyo culimada; Báb waxaa lala toogtay Tabriz 1850-meeyadii. Baháʼu'lláh, oo ka mid ahaa raacayaashiisa, wuxuu markii dambe ku dhawaaqay inuu isagu yahay ballanqaadkii Báb. Wuxuu qaar badan oo noloshiisa ku qaatay xabsi iyo masaafuris, laga bilaabo Baqdaad, Istanbuul iyo Adirne, ilaa Acre.

Caqiido iyo waxbarid

Baha'iyiinta waxay rumaysan yihiin in Ilaahay hal yahay, oo aan si toos ah la garan karin, balse dad la yiraahdo wargeeyayaal isaga metelaya waqti kasta. Liiskaas waxay ku daraan shakhsiyaadka diimaha kale sida Ibraahim, Muuse, Ciise, Muxammad iyo Buddha, iyagoo tan ugu yeeraya 'muujin tartiib tartiib ah' (progressive revelation). Sidoo kale waxay xoogga saaraan sinnaanta rag iyo dumar, waxbarasho guud, iska dhaafista siyaasadda xisbiyeed, iyo isu-dhigidda sayniska iyo diinta.

Maamul iyo cibaado

Baha'i ma laha wadaaddo ama culimo xilligan; maamulka waxaa lagu fuliyaa guddiyo la doorto oo heer maxalli, heer qaran (Spiritual Assemblies) iyo heer caalami ah. Cibaadada waxaa ka mid ah salaad maalinle, akhrisyo qoraallada muqaddaska, iyo soon bil ah oo ka horreeya sanadka cusub (Naw-Rúz). Sanad-diinta Baha'i waxay leedahay 19 bil oo 19 maalmood kasta ah.

Xaalad bulsho iyo caqabado

Baha'iyiinta Iiraan laguma aqoonsanin diin sharci ah dastuurka Jamhuuriyadda Islaamiga, taas oo keentay xayiraado ku saabsan waxbarashada jaamacadda, shaqo iyo hanti. Warbixinno ka soo baxay hay'ado xuquuqul insaan iyo Qaramada Midoobay waxay soo bandhigeen kiisas xarig iyo cadaadis. Wadamo kale, gaar ahaan qaar ka mid ah Bariga Dhexe, ayaa sidoo kale xaddiday hawlaha bulshada Baha'i.