Bakteriya

Bakteriya (sidoo kale: bakteeri, bakteeriya) waa noole aad u yar oo ka kooban hal unug, kana tirsan kooxda prokaryootiga — taasoo la micno ah in hidde-sidahoodu (DNA) uusan ku jirin xudun (nucleus) xuub leh, sida ay tahay unugyada xayawaanka iyo dhirta. Cabbirkoodu inta badan wuxuu ku dhex jiraa hal ilaa dhowr mikromitir, waxaana lagu arkaa oo keliya mikroskoob.

Bakteriyadu waxay ku nool yihiin ku dhawaad meel kasta: carrada, biyaha, hawada, badaha qoto dheer, iyo jidhka noolaha kale. Qayb weyn oo ka mid ah ma keento cudur; qaar waxay kaalin ku leeyihiin dheefshiidka, wareegga nitrogen-ka, iyo burburinta walxaha dabiiciga ah. Tiro yar oo ka mid ah ayaa keena cudurro sida qaaxada, kolerada, iyo qaar ka mid ah caabuqyada dhaawaca.

Qaab-dhismeedka unugga

Unugga bakteriyada wuxuu leeyahay xuub (membrane) iyo inta badan darbi unug (cell wall) oo ka kooban peptidoglycan, oo ah walax siisa unugga qaab iyo adkaysi. Gudaha waxaa yaal cytoplasm, ribosomes oo samaysa borotiinka, iyo hal jiray DNA ah oo wareegsan oo lagu magacaabo nucleoid. Qaar waxay leeyihiin plasmid — jiray DNA ah oo yar oo madax-bannaan — iyo dhaqdhaqaaqyo sida flagellum oo u adeega socodka.

Qaababka iyo kala saarka

Qaababka caadiga ah waxaa ka mid ah kuwa goobaabinka ah (cocci), kuwa usha u eg (bacilli), iyo kuwa qalloocan ama laalaaban (spirilla). Habka kala-saarka ee ugu caansan waa midabaynta Gram, oo bakteriyada u kala saarta Gram-positive iyo Gram-negative iyadoo lagu salaynayo dhismaha darbiga unugga. Kala-saarkan wuxuu saameeyaa nooca daawada antibiyootikada ee ku shaqaynaysa.

Tarma iyo koritaan

Bakteriyadu waxay u tarmaan qaab kala-qaybsi laba-geesood ah (binary fission): unug ayaa laba u kala baxa ka dib marka DNA-du nuqul ka samaysato. Xaalado wanaagsan, noocyo qaar ayaa kala qaybsan kara daqiiqado gudahood, taasoo keenta koritaan degdeg ah. Isweydaarsiga hidde-sidaha ee toosan — sida gudbinta plasmid-yada — ayaa u oggolaanaya inay si dhakhso ah u kala qaataan sifooyin cusub, oo ay ku jirto iska-caabbinta antibiyootikada.

Kaalinta caafimaadka iyo warshadaha

Daaweynta caabuqyada bakteriyada waxaa loo isticmaalaa antibiyootik, laakiin isticmaal xad-dhaaf ah ama mid aan sax ahayn wuxuu kordhiyaa iska-caabbinta. Dhinaca kale, bakteriyada waxaa lagu isticmaalaa samaynta caanaha fadhiga sida yoogarta, burcadka, cuntooyinka la halgalay, iyo warshadaha bayoteknoolojiga sida soo saarista insulin-ka iyo enzymes-ka.