Baladiyaam

Baladiyaam (Ingiriisi: Palladium, calaamadda kiimikada: Pd) waa curiye bir ah oo lambarkiisa atamku yahay 46. Wuxuu ka mid yahay kooxda birta baladiyaam (platinum group metals), oo ay kaloo ku jiraan baladiyuum (platinum), rodiyaam, ruteniyaam, osmiyaam iyo iridiyaam. Midabkiisu waa cadaan-silfar ah, mana daxalaysto si fudud.

Sifada ugu muhiimsan ee baladiyaam waa awoodda uu u leeyahay inuu kiciyo (catalysis) falcelinta kiimikada. Sidoo kale hydrogen ayuu si aan caadi ahayn u nuugi karaa oo mugga birta gudihiisa u geli kara, taas oo isticmaal u leh kala saarista iyo kaydinta hydrogen-ka.

Taariikhda helitaanka

Baladiyaam waxaa sannadihii bilowga qarnigii 19-aad ka helay saynisyahan Ingiriis ah William Hyde Wollaston, isagoo ka soo saaray macdanta baladiyuumka (platinum ore). Magaca waxaa laga soo qaatay asteroid-ka Pallas oo lagu magacaabay ilaahaddii Giriigga ee Pallas Athena.

Adeegsiga

Qaybta ugu weyn ee baladiyaam la soo saaro waxaa loo isticmaalaa qalabka nadiifiyaha qiiqa gaadhiyada (catalytic converter), kaas oo gaasaska sunta ah sida carbon monoxide iyo hydrocarbon-ka aan si buuxda u gubanin u beddela gaasas ka yar dhib. Sidoo kale waxaa loo isticmaalaa qalabka elektiroonigga ah (xiriiriyeyaasha iyo capacitor-yada), dahabka farsamada ilkaha, dahabka la xidho (jewellery), iyo warshadaha kiimikada ee soo saara falcelinta hydrogenation-ka.

Soo saarista iyo suuqa

Baladiyaam waxaa badanaa lagu helaa iyadoo la weheliso nikkel iyo naxaas ama macdanta baladiyuumka. Wadamada ugu soo saarista badan waxaa ka mid ah Ruushka iyo Koonfur Afrika. Qiimaha baladiyaam wuxuu si xoog leh ugu xidhan yahay baahida warshadaha baabuurta, taas awgeed suuqiisu waa mid isbeddel badan. Warshadeynta dib-u-warshadaynta (recycling) ee catalytic converter-yada duugga ah ayaa ah il muhiim u ah bixinta baladiyaam.