Baruur

Baruur (Ingiriisi: lipid) waa koox ballaaran oo walxo bayoolaji ah leh sifo guud: biyo kuma milmaan ama si liidata ayay ku milmaan, laakiin waxay ku milmaan dareerayaal organik ah sida ether iyo chloroform. Kooxdan waxaa ka mid ah saliidaha, subagga, xaydha, phospholipid-yada, iyo sterol-yada sida cholesterol.

Baruurta waa mid ka mid ah afarta koox waaweyn ee walxaha nafleyda, oo ay la wadaagto borotiinka, karbohaydraytka iyo nucleic acid-yada. Shaqadeeda ugu weyn waa keydinta tamarta, samaynta xuubka unugga (cell membrane), iyo u shaqaynta hormoon iyo calaamado gudaha jirka.

Qaab-dhismeedka kiimikada

Inta badan baruurta waxay ka kooban tahay xarriiqyo kaarboon iyo haydarojiin ah (fatty acid). Fatty acid-ka waxaa loo kala saaraa mid buuxsan (saturated) iyo mid aan buuxsanayn (unsaturated), taasoo ku xiran inay jiraan xiriiro labalaab ah oo u dhexeeya kaarboonnada. Saliidaha ka soo jeeda dhirta badanaa waxay leeyihiin fatty acid aan buuxsanayn, sidaas darteedna heerkulka guriga waxay dareere ku yihiin; xaydha xoolaha badanaa waa adag.

Nooca ugu badan ee baruurta cuntada iyo keydka jirka waa triglyceride: saddex fatty acid oo ku xiran hal molecule glycerol ah. Phospholipid-yadu waxay leeyihiin qayb biyo-jecel (madaxa fosfoor) iyo qayb biyo-nacayb (dabada fatty acid), taas oo u suurtogelisa inay samaystaan laba lakab (bilayer) oo xuubka unugga ka dhigan.

Shaqada jirka

Baruurta hal garaam kasta waxay bixisaa tamar ka badan tan karbohaydrayt ama borotiin la mid ah, sidaas awgeed waa hab keyd tamar oo culays yar leh. Waxay kaloo qaadaa fitamiinnada A, D, E iyo K oo baruur ku milma. Cholesterol-ka wuxuu saldhig u yahay samaynta hormoonnada steroid-ka iyo bile acid-yada, waxaana lagu kala qaada dhiigga kuwo la yiraahdo lipoprotein (LDL iyo HDL).

Caafimaad iyo cunto

Cabbirka iyo nooca baruurta cuntada waxaa lala xiriiriyaa heerarka cholesterol-ka dhiigga iyo halista cudurrada wadnaha iyo xididdada. Baruurta trans ee ka timaadda hab warshadeed loo adkeeyay saliidaha waxaa hay'adaha caafimaadku ku taliyeen in la yareeyo. Isbeddelka baruurta metabolism-keeda waxaa kaloo lala xiriiriyaa xaaladaha sida buurnaanta iyo sonkorowga nooca labaad.