Bayaziid II

Bayaziid II (Turki: II. Bayezid) waa suldaan Cusmaani ah oo xukumay boqortooyada intii u dhaxaysay 1481 iyo 1512. Wuxuu ahaa wiilkii Mehmed II (Muhammad Faatax), kii qabsaday Konstantinobal sanadkii 1453. Xukunkiisa wuxuu ku caan baxay in uu xoojiyay dhismaha dowladda iyo maaliyadda, halkii uu ku sii wadi lahaa fidinta degdegga ah oo aabbihiis watay. Taariikhyahannada badanaa waxay muujiyaan xilligiisa sida marxalad dejin iyo urursan oo u diyaarisay fididda weyn ee xilliga Selim I iyo Suleymaan.

Xukunkiisa wuxuu ku dhammaaday markii uu awoodda u wareejiyay wiilkiisa Selim I sanadkii 1512, ka dib khilaaf u dhexeeyay wiilashiisa iyo cadaadis ka yimid ciidamada Yeniçeri (janissaries). Bayaziid wuxuu dhintay wax yar ka dib.

Kor u kaca xukunka

Markii Mehmed II dhintay 1481, waxaa dhex maray tartan awood wiilashiisa Bayaziid iyo Cem Sultan. Bayaziid ayaa taageero ka helay qaybo ka mid ah ciidanka iyo saraakiisha caasimadda, waxaana ku guulaystay carshiga. Cem Sultan wuxuu dib u dhaqaaqay, ka dibna cararay dibadda, halkaas oo uu muddo dheer ku hoos joogay maamullada Yurub — arrintaas oo noqotay culays siyaasadeed oo Bayaziid la kulmay, maadaama Cem loo isticmaali karay sida qalab cadaadis.

Siyaasadda gudaha iyo maamulka

Bayaziid wuxuu diirada saaray dib-u-habaynta sharciyada canshuuraha, xisaabaadka dhulka, iyo nidaamka maxkamadaha. Wuxuu kordhiyay taageerada culimada iyo dhismayaasha diinta, oo waxaa magaciisa ku xiran masaajid iyo kulliyado (medrese) oo lagu dhisay Istanbul, Edirne iyo Amasya. Sidoo kale wuxuu ku lug lahaa dib-u-dhiska ka dib dhulgariirkii weyn ee Istanbul ku dhacay 1509, kaas oo taariikhyahannada Turkiga ay ugu yeeraan qaar 'musiibada yar ee qiyaame'.

Yuhuudda Sifaradiga iyo qaxootiga Isbaanishka

Sanadkii 1492, markii Yuhuudda laga saaray Isbaanishka, Bayaziid wuxuu amray in dekedaha Cusmaaniyiinta ay aqbalaan qaxootiga. Tirooyin badan ayaa degay Salonika (Tesaloniki), Istanbul, Izmir iyo magaalooyin kale. Kooxdaas — oo loo yaqaan Sifaradiyiinta — waxay door ku yeesheen ganacsiga, daabacaadda buugaagta iyo farsamada. Tanina waxay noqotay mid ka mid ah tusaalooyinka la soo qaato marka laga hadlayo habka Cusmaaniyiinta u maareeyay bulshooyinka diimaha kala duwan.

Dagaallada iyo xiriirka dibadda

Xilligiisa waxaa dhacay dagaallo ay ka mid yihiin colaad Fenisiya (Venice) iyo dhaqdhaqaaq lagu xoojinayay awoodda badda Mediterranean-ka ee bari. Sidoo kale waxaa la qabsaday dekedo Bariga Yurub iyo aagga Balkan-ka. Dhinaca bari, cadaadis cusub ayaa ka yimid dowladda Safawiyiinta ee Iiraan, taas oo faafisay caqiidada Shiicada Twelver ee dhexdeeda dadka Anatolia — arrin ay ka dhalatay kacdoonno gudaha ah oo dhammaadka xukunkiisa saameeyay.

Dhaxalka

Bayaziid II waxaa lagu tilmaamaa suldaan diinta u eexday oo maamul-jecel ah, oo lagu magacaabo naanaysta 'Veli' (mid cibaado badan). Isbeddellada uu ku sameeyay maaliyadda, ciidanka iyo maamulka ayaa u fududeeyay wiilkiisa Selim I inuu galo dagaallo ballaaran, gaar ahaan kuwii lagu qabsaday Suuriya, Masar iyo aagga Xijaas.