Bayoloji
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
257 luqadood
Bayoloji (Ingiriisi: Biology) waa cilmiga sayniska dabiiciga ah ee barta noolaha iyo hannaanka nolosha. Wuxuu daraaseeyaa qaab-dhismeedka noolaha, shaqadooda, koritaankooda, taranka, iyo xiriirka ay la leeyihiin deegaanka. Ereygu wuxuu ka soo jeedaa laba eray oo Giriig ah: 'bios' oo micnaheedu yahay nolol, iyo 'logos' oo la micno ah cilmi ama sheeko.
Bayolojigu wuxuu ka shaqeeyaa heerar kala duwan: laga bilaabo molecule-yada iyo unugga (cell) ilaa unugyada wadajira, xubnaha, noolaha oo dhan, tirooyinka (populations), iyo nidaamyada deegaanka. Habka shaqadu wuxuu ku salaysan yahay indho-indhayn, tijaabo la xakameeyay, iyo mala-awaal la imtixaamo.
Mabaadi'da aasaasiga ah
Aragtiyaha udub-dhexaadka u ah bayolojiga waxaa ka mid ah aragtida unugga (noole kastaa wuxuu ka kooban yahay hal unug ama in ka badan), hidaha (genetics) oo sharraxaya sida sifooyinku jiil ka jiil ugu gudbaan, iyo isbeddel-tartanka (evolution) oo lagu sharraxo kala duwanaanshaha noocyada. Sidoo kale waxaa jira mabda'a homeostasis, ee ah in noolaha uu ilaaliyo xaalad gudaha ah oo deggan, iyo tamar-isbeddelka (metabolism).
Macluumaadka hidaha waxaa lagu keydiyaa DNA, oo ah molecule dheer oo xambaarsan tilmaamo lagu dhiso borotiinnada. Isbeddellada (mutations) iyo doorashada dabiiciga ah ayaa saldhig u ah sida noocyadu ugu beddelaan wakhtiga.
Laamaha
Bayolojigu wuxuu leeyahay laamo badan. Botany waxay barataa dhirta, zoology-na xayawaanka. Microbiology waxay eegtaa noolaha yaryar sida bakteeriyada. Genetics waxay ku shaqeysaa hidaha, ecology-na xiriirka noolaha iyo deegaanka. Waxaa kale oo jira physiology (shaqada jirka), anatomy (qaab-dhismeedka), iyo bayolojiga molecule-yada. Laamo cusub sida bioinformatics waxay isticmaalaan kombiyuutar si ay u falanqeeyaan xog hidde ah oo aad u ballaaran.
Taariikh iyo isticmaal
Faalooyinka noolaha waa kuwo qadiimi ah, laakiin bayolojigu wuxuu noqday cilmi habaysan qarniyadii dambe, gaar ahaan ka dib horumarka mikroskoobka iyo shaqooyinka la xiriira kala soocidda noocyada iyo isbeddel-tartanka. Qarnigii 20-aad aqoonsigii dhismaha DNA wuxuu furay marxalad cusub. Natiijooyinka bayolojiga waxaa laga faa'iidaystaa caafimaadka, beeraha, warshadaha, iyo maaraynta deegaanka.