Been

Been waa hadal, qoraal ama tilmaam kale oo qofku u gudbiyo qof ama koox isagoo og in warbixintaas ay khaldan tahay, ulana jeeda in dhegeystuhu u qaato mid run ah. Waxa been ka dhigaya ma aha oo keliya inay macluumaadku khaldan yahay, laakiin sidoo kale niyadda: qofku wuu ogyahay ama wuu shakisan yahay xaqiiqada, wuxuuna doortay inuu marmarsiiyo.

Been waxaa lagu kala saaraa khalad. Qof macluumaad khaldan ku sheega isagoo rumeysan inuu run yahay wuxuu galay khalad, ma aha been. Sidaas awgeed falanqaynta beenta waxay ku xidhan tahay aqoonta iyo ujeeddada qofka hadlaya, oo ay adag tahay in dibadda laga qiyaaso. Af-Soomaaliga qofka badan been sheega waxaa loogu yeedhaa 'beenlow' ama 'beenaale'.

Qeexid iyo curiyayaasha

Falsafadda ku saabsan been waxay caadi ahaan soo bandhigtaa afar shuruudood: (1) qofku wuxuu sheegayaa wax; (2) wuu rumeysan yahay inaanay sheegiddaasi run ahayn; (3) wuxuu u sheegayaa qof kale; (4) wuxuu ujeeddo u leeyahay inuu dhegeystaha ku rumeysiiyo. Qaar ka mid ah falsafadleyda ayaa ka doodaya shuruudda afaraad, iyagoo tusaale u soo qaadanaya been si cad loo sheego iyadoo labada dhinacba ay ogyihiin.

Noocyada

Been waxay leedahay qaabab kala duwan. Been-qarin (been-lagu-aammusay) waa marka qofku aan sheegin macluumaad muhiim ah, isagoo hadalkiisu qayb ahaan run yahay balse guud ahaan wax marin-habaabinaya. Been-buunbuunin waa marka la weyneeyo ama la yareeyo tiro ama xaalad. Waxaa kale oo jira been bulsho ah oo lagu ilaaliyo xushmadda kale, iyo been badheedh ah oo faa'iido shaqsi ah loo geliyo. Been laba-jibbaaran ayaa loogu yeedhaa marka mid uu daboolo mid ka horreysay.

Dhinaca sharciga iyo diinta

Nidaamyada sharci badan waxay cadaabaan been gaar ah oo la sheegay meel rasmi ah, sida marag-been-abuur maxkamad hortiis ah ama been lagu galo warqado rasmi ah. Xaaladahaas beenta waxay wax yeelaysaa habka caddaalada, sidaas darteed waxaa loo qaadaa dembi. Diimaha weyn, oo ay ku jirto Islaamka, been waxay ka mid tahay dhaqamada la reebay, waxaana lagu tilmaamaa mid burburisa kalsoonida bulshada.

Cilmi-nafsiga iyo baaritaanka

Cilmi-nafsigu wuxuu daraaseeyaa sababaha dadku been u sheegaan: ka fakashada ciqaab, faa'iido dhaqaale, ilaalinta sumcadda, iyo ka hortagga dhib bulsho. Qalabka sida baaritaanka 'polygraph' waxay cabbiraan is-beddel jidheed (garaaca wadnaha, dhididka, neefsashada) ee la xidhiidha walaaca, ma aha been lafteeda; taas awgeed natiijooyinkooda si weyn ayaa loogu muransan yahay, dal badanna maxkamado kuma aqbalaan.