Bilaha

Bil (wadar ahaan: bilo ama bilood) waa cabbir waqti oo ka mid ah qaybaha sannadka. Asal ahaan waxay ku salaysnayd wareegga dayaxa, kaas oo ah muddada uu dayaxu ku dhammaystiro isbeddellada muuqaalkiisa marka laga eego Dhulka. Sidaas darteed luqado badan magaca bisha wuxuu la xiriiraa magaca dayaxa; Af-Soomaaliga ereyga "bil" wuxuu ka mid yahay ereyada gaar u ah waqtiga.

Wareegga dayaxa ee muuqaalka (kan laga tiriyo bil cusub ilaa bil cusub kale) wuxuu qiyaas ahaan yahay 29 maalmood iyo bar. Sababtoo ah tiradaas ma aha tiro dhammaystiran, sannad-tirisyada kala duwan waxay adeegsadaan bilo 29 ama 30 maalmood ah, ama bilo aan dayaxa lug ku lahayn oo lagu heshiiyey si ay 12 bilood u dhigmaan wareegga qorraxda.

Nooca sannad-tirisyada

Sannad-tirisyada waxaa loo kala saaraa saddex nooc oo waaweyn. Kuwa dayax-ku-saleysan (sida kan Islaamka) bishu waxay si toos ah u raacdaa muuqaalka dayaxa, sannadkuna wuxuu ka gaaban yahay sannadka qorraxda ilaa 11 maalmood, taas oo keenta in bilaha ay ku wareegaan xilliyada sannadka. Kuwa qorrax-ku-saleysan (sida kan Giriigoriyaanka ee caalamiga ah) bishu waa qaybin uun oo aan dayaxa raacin. Kuwa isku-dhafka ah (sida kan Cibraaniga) waxay ku daraan bil dheeraad ah sannado gaar ah si bilaha loogu xiro xilliyada.

Sannad-tiriska caalamiga ah

Sannad-tiriska Giriigoriyaanka, oo ah kan sida ballaaran maamulka iyo ganacsiga caalamka u adeegsadaan, wuxuu leeyahay 12 bilood: Janaayo, Febraayo, Maarso, Abriil, Maajo, Juun, Luuliyo, Agoosto, Sebtembar, Oktoobar, Nofembar iyo Disembar. Bilahaas waxay leeyihiin 30 ama 31 maalmood, marka laga reebo Febraayo oo leh 28 maalmood, 29-na sannadka boodda ah.

Bilaha Islaamka

Sannad-tiriska Hijriga wuxuu ka kooban yahay 12 bilood oo dayax ah: Muxarram, Safar, Rabiicul Awwal, Rabiicul Aakhir, Jumaadal Uulaa, Jumaadal Aakhira, Rajab, Shacbaan, Ramadaan, Shawwaal, Dul-Qacda iyo Dul-Xijja. Bil kastaa waxay bilaabmaa marka la arko ama la xisaabiyo bisha cusub. Bilo ka mid ah waxay leeyihiin muhiimad cibaado, tusaale ahaan Ramadaan oo ah bisha soonka, iyo Dul-Xijja oo Xajka lagu qabto.

Isticmaalka Soomaalida

Dhaqanka Soomaalida waxaa lagu adeegsaday labada nidaam: magacyada bilaha Hijriga ee cibaadada iyo munaasabadaha la xiriira, iyo magacyada bilaha caalamiga ah ee dawladda, dugsiyada iyo ganacsiga. Sidoo kale waxaa jira nidaam xilli-ku-saleysan oo beeraleyda iyo xoolo-dhaqatadu ku tilmaamaan roobabka iyo daaqa, oo aan si toos ah u raacin bilaha sannad-tiriska qoran.