Biniktojiin

Biniktojiin (af-Ingiriisi: pnictogen) waa magaca la siiyo curiyayaasha ku jira kooxda 15-aad ee shaxda xilliyadeed. Waxaa kooxdan ka mid ah naytarojiin (N), fosfooras (P), arseeniig (As), antimoon (Sb) iyo bismut (Bi). Waxaa sidoo kale kooxda lagu daraa curiyaha aadka u culus ee macmalka ah ee moscovium (Mc), oo aan lagu arag dabiicadda.

Waxa isku xidha curiyayaashan waa qaab-dhismeedka elektaroonnada dibadda: mid kastaa wuxuu leeyahay shan elektaroon oo ku jira heerka ugu dambeeya ee tamarta (qaabka ns² np³). Taasi waxay saameyn ku leedahay siday isugu xidhaan curiyayaasha kale, waxayna badanaa sameeyaan xidhiidh saddex-jibbaaran ama shan-jibbaaran.

Magaca iyo asalkiisa

Erayga 'pnictogen' waxaa lagu xidhaa jidhka Giriigga ah ee macnihiisu yahay 'ceedhiin' ama 'hakin neefsi', taas oo tilmaamaysa in naytarojiinta uusan gubasho taageerin. Magaca kale ee caadiga ah waa 'kooxda naytarojiinta', maxaa yeelay naytarojiinta ayaa ah xubinta ugu fudud ee kooxda. Ururka Caalamiga ah ee Kiimikada Saafiga ah iyo Adeegsiga ah (IUPAC) wuxuu kooxda u tirsadaa lambarka 15.

Isbeddellada kooxda dhexdeeda

Marka kooxda hoos loo dego, dabeecadda waxay ka gudubtaa mid aan bir ahayn una gudubtaa mid bir ah. Naytarojiin iyo fosfooras waa curiyayaal aan bir ahayn, arseeniig iyo antimoon waxaa loo tirsadaa curiyayaal dhexdhexaad ah (metalloid), halka bismut si weyn loogu tiriyo bir. Sidoo kale, cabbirka atamka iyo culeyska atamka way kordhaan, halka tamarta lagu saaro elektaroonka ay hoos u dhacdo.

Isku-darrada caanka ah

Naytarojiinta waxay dabiicadda ku jirtaa inta badan sida gaas laba-atam ah (N₂) oo ka kooban in ka badan afar-meelood saddex-meelood hawada Dhulka. Waxay sameysaa ammoonya (NH₃) iyo aasiidhyada naytariiga. Fosfooraska waxaa lagu helaa macdanta fosfaydka, waxaana loo isticmaalaa bacriminta iyo warshadaha. Arseeniig iyo antimoon waxaa lagu isticmaalaa aalado elektaroonig ah iyo isku-darro bir ah. Bismut-ka waxaa loo isticmaalaa daawooyinka caloosha iyo isku-darro leh heer dhalaal hooseeya.

Muhiimadda nolosha

Naytarojiin iyo fosfooras waa curiyayaal aasaasi u ah unugyada noolaha: naytarojiintu waa qayb ka mid ah amino-aasiidhyada iyo aasiidhyada nukliyeerka, fosfooraskuna wuxuu ku jiraa DNA, RNA iyo ATP-da tamarta unugga qaadata. Arseeniig iyo isku-darrooyinkiisa qaarkood waa sun marka ay xaddi gaadhaan, waxaana biyaha dhulka hoostiisa qaar meelo ka mid ah adduunka lagu arkaa heerar arseeniig oo caafimaadka saameeya.