Bir

Bir (Ingiriisi: metal) waa koox walxo kiimiko ah oo leh sifooyin la mid ah: dusha sare waa mid dhalaalaysa marka la nadiifiyo, koronto iyo kulaylna si fiican gudbiya, badanaana la garaacay ama la kala fidin karaa iyada oo aan burburin. Tusaalooyin caan ah waa birta cad (iron), naxaska, qalinka (aluminium), qalliinka, dahabka iyo lacagta.

Inta badan walxaha jadwalka xilliyeed (periodic table) waa birro. Waxaa jira sidoo kale walxo la yidhaahdo 'nus-bir' (metalloid) oo sifo ahaan u dhexeeya birta iyo walxaha aan bir ahayn, sida silikoon. Erayga 'bir' Af-Soomaali dhexdiisa marmar waxaa loo isticmaalaa gaar ahaan birta cad, laakiin macnaha sayniska wuu ka ballaadhan yahay.

Sifooyinka farsamada

Sifada muhiim ee birta waxay ka timaadaa habka atomyada ay isugu xidhan yihiin: elektaroonnada dushu waa kuwo si xor ah u dhex socda dhismaha, taas oo keenta gudbinta korontada iyo kulaylka. Isla habkaas ayaa keena in birta la tumi karto oo lagu sameyn karo xadhig ama xaabo, iyada oo aan dildillaacin sida dhalada.

Ka soo saarista iyo isbeddelka

Birro badan lagama helo dabeecadda iyaga oo saafi ah, ee waxay ku jiraan macdan (ore) oo ay ku dheehan yihiin walxo kale sida oksijiin ama sulfur. Ka soo saarista waxay u baahan tahay macdan-qodid iyo kadib nadiifin, oo badanaa lagu sameeyo foorno kulayl sare leh ama koronto (electrolysis). Qalinka, tusaale ahaan, waxaa laga soo saaraa macdanka bauxite iyada oo koronto badan la isticmaalayo.

Isku-dhaf iyo miridh

Marar badan birta la isticmaalo waa isku-dhaf (alloy) oo laba ama in ka badan lagu daray. Bir-cadaadka (steel) waa birta cad oo lagu daray kaarboon xoogaa; naxaska tumaha (bronze) waa naxas iyo tin. Isku-dhafka wuxuu badanaa ka xoog badan yahay birta saafiga ah. Dhinaca kale, birro badan waxay dabeecad ahaan la falgalaan oksijiinta iyo qoyaanka, taas oo keenta miridh (rust) ama dahaar oksiid ah oo dusha ka samaysma.

Isticmaal iyo dhaqaale

Birta waa saldhig warshadaha: dhismo, gaadiid, xadhkaha korontada, aalado elektaroonik iyo qalab caafimaad. Waxaa sidoo kale mar walba dib loo warshadeyn karaa (recycling), oo taasi tamar ka yar ka baahan tahay soo saaris cusub. Birro qaar sida dahabka iyo lacagta waxay taariikh dheer ku lahaayeen lacag iyo kayd qiimo.