Bir Ma Ahe
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
102 luqadood
Bir Ma Ahe (Ingiriisi: Nonmetal) waa magac guud oo loo yaqaan koox curiyeyaal kiimiko ah oo aan lahayn sifooyinka caadiga ah ee birta. Curiyeyaashan badankood ma dhalaalaan iftiin bir u eg, korantada iyo kulaylka si liidata ayay u gudbiyaan, marka ay adag yihiinna way jajabaan halkii ay u fidi lahaayeen.
Bir Ma Ahaha waxay ku yaalliin dhinaca midig ee shaxda xilliyeedka (periodic table), marka laga reebo haydarojiin oo ku taal geeska bidix ee sare. Waxaa ka mid ah haydarojiin, kaarboon, naytarojiin, oksijiin, fosfooras, kibrit, seleeniyum, kooxda halojiinta iyo gaasaska dabiiciga ah (noble gases).
Sifooyinka jireed
Heerkulka qolka, qaar ka mid ah Bir Ma Ahaha waa gaas (sida oksijiin iyo naytarojiin), mid waa dareere (broomiin), inta kalena waa adag (sida kaarboon iyo kibrit). Kuwa adagi caadi ahaan ma leh dhalaal bir (metallic luster), waana kuwo jajabta. Cufnaantoodu inta badan way ka hooseysaa tan birta, heerarka dhalaalidda iyo karkarintuna way kala duwan yihiin.
Sifooyinka kiimikada
Bir Ma Ahaha waxay u janjeeraan inay elektaroon qaataan ama la wadaagaan marka ay falcelin galaan. Marka ay bir la kulmaan waxay sameeyaan xiriir ayoonig ah (ionic bond), halka ay bir-ma-ahe kale la sameeyaan xiriir kofalent ah (covalent bond) oo elektaroon wadaag ah. Elektaroonegatifitiga (awoodda ay elektaroon ku soo jiidato) ayaa guud ahaan sarreeya, gaar ahaan fluoriin iyo oksijiin.
Kala qaybinta
Badanaa waxaa loo kala saaraa laba ama saddex qaybood: gaasaska dabiiciga ah oo aad u yar falcelin, halojiinta oo aad u firfircoon, iyo bir-ma-ahaha kale ee sida kaarboon, naytarojiin, oksijiin, fosfooras, kibrit iyo seleeniyum. Waxaa jira curiyeyaal xad-dhaaf ah oo loo yaqaan metalloid (sida boron, silikon, jermaaniyum) kuwaas oo sifooyin isku dhafan leh, kalana-soocidda birta iyo bir-ma-ahaha aan si adag u xaddidnayn.
Muhiimadda
Bir Ma Ahaha waxay ka kooban yihiin inta badan cufka noolaha: kaarboon, haydarojiin, oksijiin, naytarojiin, fosfooras iyo kibrit waa saldhigga molekiyuulada nolosha sida borotiinka iyo DNA-da. Sidoo kale waxay ka mid yihiin hawada, biyaha iyo walxaha warshadaha loo isticmaalo, sida bacriminta iyo dawooyinka.