Birta Alkali
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Birta alkali waa koox curiyeyaal kiimiko ah oo ku yaal tiirka koowaad ee shaxda xilliyeed (periodic table). Waxaa ka mid ah litiyam (Li), soodiyam (Na), botaasiyam (K), rubidiyam (Rb), seesiyam (Cs) iyo faransiyam (Fr). Curiye kastaa wuxuu leeyahay hal elektaroon oo ku yaal wareegga ugu dibadda ah, taasoo sababta inay si fudud u bixiyaan elektaroonkaas oo ay noqdaan ayoon (atam korontaysan) leh dallac koow ah.
Magaca 'alkali' wuxuu ka yimid in marka birtaan biyaha lagu shubo ay abuuraan xalal hydrooksiid ah oo alkali ah, taas oo ah lidka aashitada. Falcelintaas waxay soo saartaa gaas haydarojiin ah iyo kulayl. Awoodda falcelinta way kordhaa marka hoos loo dhaadhaco tiirka: litiyam si tartiib ah ayuu u falgalaa, halka rubidiyam iyo seesiyam ay si aad u degdeg badan ula falgalaan biyaha.
Sifooyinka jireed
Birta alkali waa jilicsan yihiin — qaarkood mindi ayaa la gooyn karaa. Waxay leeyihiin cufnaan hooseeya marka la barbardhigo birta kale; litiyam, soodiyam iyo botaasiyam way ku dul sabbeeyaan biyaha. Heerkulka ay ku dhalaalaan waa mid hooseeya, wuxuuna sii yaraadaa marka tiirka hoos loo socdo. Waxay si fiican u gudbiyaan koronto iyo kulayl, midabkooduna waa caddaan bir dhalaalaysa marka la jaro, laakiin degdeg ayay hawada ugu boodaan (oksaydh samayn).
Sida loo hayo loona helo
Sababtoo ah falgalnimadooda sare, birta alkali kuma jirto dabeecadda iyada oo kali ah; waxay ku jirtaa milixyo iyo macdano, tusaale ahaan cusbada cunnada (soodiyam kloorayd). Marka la keydinayo, badanaa waxaa lagu dhex rido saliid ama gaas aan falgalayn si looga ilaaliyo hawada iyo huurka biyaha. Habka caadiga ah ee loo soo saaro waa koronto-kala-jarid (electrolysis) lagu sameeyo milixda dhalaalsan.
Isticmaal iyo door bayoolaji
Soodiyam iyo botaasiyam waxay door muhiim ah ka ciyaaraan jirka noolaha: waxay xakameeyaan dheelitirka biyaha iyo gudbinta calaamadaha dareemayaasha. Litiyam waxaa si ballaaran loogu isticmaalaa baytariyada dib loo buuxin karo, sidoo kale daawooyinka qaar ee maskaxda. Seesiyam waxaa loo isticmaalaa saacadaha atamiga ah ee heerka waqtiga caalamiga lagu qiyaaso.