Birta Ku Meelgaadhka

Birta ku meelgaadhka (Ingiriisi: transition metal) waa koox curiyeyaal kiimiko ah oo ku yaal bartamaha shaxda xilliyeed (periodic table). Waxay ka kooban yihiin saf-tiirarka (kolommo) 3 ilaa 12, oo ay ku jiraan curiyeyaal caan ah sida bir (Fe), naxaas (Cu), dahab (Au), qalin (Ag), titanium, chromium iyo nikkel.

Waxa kooxdan gooni ka dhiga waa qaabka electron-nadooda. Electron-nadu waxay buuxiyaan guddiga la yiraahdo 'd' (d-orbital), oo aan buuxsamin. Taasi waxay siisaa sifooyin kiimiko oo kala duwan: kororo (oxidation states) badan, midab leh xeryahoodu, iyo awood ah inay noqdaan kaataliste (catalyst).

Qeexidda iyo xadka kooxda

Qeexidda IUPAC ee caadi ah waxay tilmaamaysaa curiye kaas oo leh guddi d aan buuxsamin, ama kaas oo samaysan karo ion leh guddi d aan buuxin. Sidaas darteed, zinc (Zn), cadmium iyo mercury mararka qaar laga saaraa liiska, maxaa yeelay guddigooda d wuu buuxsan yahay xaaladaha caadiga ah. Kooxda 12 markaas waxaa loo tixgeliyaa 'bir kale' oo aan ahayn ku meelgaadh, in kastoo isticmaalka guud lagu daro.

Sifooyinka jireed

Inta badan birta ku meelgaadhka waa adag, cufan, oo heerkul dhalaal sarreeya. Waxay wax gudbiyaan koronto iyo kulayl si fiican. Marka la barbar dhigo birta kooxda 1 iyo 2 (sida sodium ama calcium), way ka adkeeyaan oo ay ka yar tahay falcelinta biyaha. Xoogga isku xirka birta oo ay ka dhalatay electron-nada d ayaa sababa adkaantaas.

Xaaladaha kororka iyo midabka

Curiye kasta oo kooxdan ka mid ah wuxuu yeelan karaa dhowr xaalad korori ah. Tusaale, birta waxay samaysaa Fe(II) iyo Fe(III), halka manganese-ku gaari karo ilaa Mn(VII). Sababta waa in tamarta electron-nada d iyo s ay dhow yihiin, sidaas awgeed fudud u bixiyaan tiro kala duwan. Xeryahooda badan waa midab leh: xalka naxaasta (II) waa buluug, chromium(III) waa cagaar, permanganate waa guduud-violet. Midabkaas wuxuu ka yimaadaa boodboodka electron-nada u dhexeeya heerarka d ee kala qaybsamay marka ligand-yo ku wareegsan yihiin.

Xeryaha isku dhafan iyo kaataliste

Birta ku meelgaadhka waxay samaysaa 'coordination compounds', halkaas oo molecule ama ion (ligand) ku dhegan yihiin xudunta birta. Tusaalooyin: haemoglobin oo bir ku haysa oo oksijiin qaada, iyo vitamin B12 oo cobalt leh. Warshadaha, kooxdan waxay ka shaqeeyaan kaataliste ah: iron-ka habka Haber ee nashaadaarka (ammonia), platinum iyo palladium ee nadiifiyaha gaaska baabuurta, iyo titanium ee samaynta polymer-ka.

Isticmaal iyo dhaqaale

Birta iyo alaabta laga sameeyo (bir cusbo, steel) waa aasaaska dhismaha iyo warshadaha. Naxaasta waxaa loo isticmaalaa fiilooyinka korontada. Dahabka iyo qalinka waxaa loo adeegsadaa lacag-kayd iyo qalabka elektaroonigga. Chromium iyo nikkel waxaa lagu daraa bir aan miridhicin. Titanium waxaa la doortaa culayskiisa fudud iyo xoogga awgood, gaar ahaan diyaaradaha iyo qalabka caafimaadka.