Bismuth

Bismuth waa bir (macdan) oo astaanta kiimikada ah Bi, tirada atomka (protoon-tirada) 83. Waa mid ka mid ah elementyada kooxda 15-aad ee shaxda xilliyeed (periodic table), oo isku qoys ah antimony iyo arsenic. Midabkiisu waa cadaan-cawlan oo mararka qaar u leh dhalaal midab casaan-jaale ku jira marka dusha sare oksaydh yar samaysto.

Bismuth wuxuu ka mid yahay birta jilicsan oo si fudud jabta (brittle). Waxaa lagu yaqaan sifooyin dabiici ah oo yaab leh: marka uu adkaado (qaboojiyo) wuu balaadhmaa oo mugguu kordhaa, taas oo ka duwan birta badan. Sidoo kale wuxuu leeyahay hoos u dhac (conductivity) hooseeya oo koronto iyo kuleyl ah marka la barbar dhigo birta kale, iyo diamagnetism xoog leh.

Sifooyinka jireed iyo kiimikaad

Bismuth wuxuu leeyahay barta dhalaalidda hooseeya marka loo eego birta culus ee kale — qiyaastii 271 darajo Celsius — halka barta karkarintu aad u sarreyso. Cufnaantiisu waa ku dhow 9.8 g/cm³. Bismuth-ka la kaydiyay ee macmalka ah (crystal) marka si tartiib ah loo qaboojiyo waxaa laga helaa qaab jaranjaro-jaranjaro leh oo midabbo kala duwan ka muuqdaan, sababtoo ah layer khafiif ah oo oksaydh ah oo iftiinka kala firdhiya.

Kiimikada bismuth-ku badanaa waxay ku socotaa heerar oksaydh ah +3 iyo, in ka yar, +5. Xeryahiisa caanka ah waxaa ka mid ah bismuth oksaydh iyo bismuth subsalicylate. Isotoopka ugu badan, bismuth-209, muddo dheer waxaa loo haystay mid deggan; tijaabooyin dambe ayaa muujiyay inuu si aad u gaabis ah u sii dayo (radioactive), laakiin nuskii-noolaha uu leeyahay wuxuu aad uga dheer yahay da'da caalamka, sidaas darteed macnaha wax ku ool waa mid deggan.

Helitaan iyo soo saarid

Bismuth-ku ma badna dhulka dhexdiisa. Waxaa laga helaa qaab macdan gaar ah sida bismuthinite (bismuth sulfide) iyo bismite, laakiin inta badan waxaa lagu helaa sida wax-soo-saar-dhinac ah (by-product) marka la sifeeyo lead, copper, tin iyo tungsten. Wadamada wax-soo-saarka ugu badan leh waxaa ka mid ah Shiinaha.

Isticmaal

Sababtoo ah lowness-ka sunta uu leeyahay marka loo eego lead, bismuth waxaa loo isticmaalaa beddel ahaan qaar ka mid ah birta culus ee halista ah: rasaasyada dhaadhicin (fishing weights), tubbooyinka biyaha, iyo midabbada. Iskudarrada bismuth waxay bartilmaameedsanayaan barta dhalaalidda hooseeya, taas oo ka dhigaysa mid ku habboon soldering, dabka-ogaannada (fire sprinklers) iyo fuse-yada koronto. Daawada dhexdeeda, bismuth subsalicylate waxaa loo isticmaalaa xanuunka caloosha iyo shubanka; xeryahiisa qaarna waxaa lagu daaweeyaa infekshinka bakteeriyada Helicobacter pylori.