Biyo

Biyo waa walax kiimikaad ah oo qaacidadeeda tahay H₂O, taasoo micnaheedu yahay in molecule kasta ka kooban yahay laba atam oo haydarojiin ah iyo hal atam oo ogsijiin ah. Heerkulka caadiga ah ee dhulka waxay ku jirtaa xaalad dareere ah, waana midab la', ur la' iyo dhadhan la' marka ay saafi tahay.

Biyaha waxay daboolaan qayb weyn oo dusha sare ee Dhulka, inta badan iyagoo badaha iyo badweynaha ku jira. Nooluhu oo dhan wuxuu ku tiirsan yahay biyo: unugyada noolaha waxay biyo ka kooban yihiin qayb badan, halkaasna waxay ku dhacaan falcelinta kiimikaad ee nolosha.

Sifooyinka jireed

Biyaha saafiga ah ee cadaadiska caadiga ah waxay barafoobaan ku dhawaad 0 darajo Celsius, waxayna karkariyaan ku dhawaad 100 daraja Celsius. Marka ay barafoowdo, biyaha waxay ballaadhaan oo culeyskooda halkii cabbir wuu yaraadaa — sidaas darteed barafku wuxuu biyaha ku dul sabbeeyaa. Molecule-yada biyaha waxay leeyihiin qaab qalloocan oo koronto-ahaan aan sinnayn (polar), taas oo sababta in biyo ay noqdaan milixiye (solvent) fiican oo walxo badan ku milmaan.

Xaaladaha kala duwan

Biyo waxay ku jiraan saddex xaalad caadi ah: baraf (adag), biyo dareere ah, iyo uumi biyo (gaas). Uumiga biyaha (water vapor) waa qayb ka mid ah hawada jirrada dhulka, wuxuuna door weyn ku leeyahay xaaladda cimilada iyo kulaylka dhulka. Isbeddelka xaaladahan ayaa dhisaya wareegga biyaha: uumibax, daruur samayn, roob, iyo socodka webiyada iyo biyaha dhulka hoostiisa.

Badweynaha iyo biyaha macaan

Inta badan biyaha Dhulka waa biyo cusbo leh oo badweynaha ku jira. Biyaha macaan waa qayb yar, oo qayb weyn oo ka mid ah ku qaboojisan tahay baraf iyo barafwaynaha, ama ku jirta biyaha dhulka hoostiisa. Sidaas darteed biyaha macaan ee la isticmaali karo si toos ah — webiyo, harooyin iyo ceelal — waa il xaddidan.

Isticmaalka bini'aadamka

Dadku biyo waxay u isticmaalaan cabbitaan, karin, nadaafad, beeraha waraabinta, xoolo dhaqasho iyo warshadaha. Beeraha waa isticmaalaha ugu weyn ee biyaha macaan adduunka. Maamulka biyaha — dhismaha biyo-xireenno, ceelasha iyo tuubooyinka, iyo daaweynta biyaha wasakhaysan — waa mowduuc siyaasadeed iyo caafimaad oo muhiim ah, gaar ahaan meelaha oogada abaartu ku badan tahay.