Biyoxidheen

Biyoxidheen (sidoo kale loo qoro biyo-xidheen) waa dhismo laga dhiso wabi, tog ama god biyood si uu u joojiyo ama u yareeyo socodka biyaha. Biyaha isa soo taraya waxay ka samaysmaan haro macmal ah oo lagu magacaabo kaydka biyaha. Ujeeddooyinka caadiga ah waxaa ka mid ah waraabinta beeraha, biyaha cabbitaanka, xakamaynta daadadka iyo soo saarista korontada biyaha (hydropower).

Biyoxidheenka waxaa lagu qiyaasaa dhererkiisa, dhumucda saldhigga iyo qaddarka biyaha uu qaadi karo. Dhismaha wuxuu ku xidhan yahay nooca dhagaxa hoose, qaabka dooxada iyo cadaadiska biyaha ee dusha ka saaran. Sidaas darteed, qorshaynta waxaa ka horreeya baaritaan juquraafi iyo mid injineernimo oo lagu qiimeeyo xasilloonida ciidda iyo halista dhulgariirka.

Noocyada

Waxaa jira dhawr nooc oo waaweyn. Biyoxidheenka culus (gravity dam) wuxuu ku iska caabiyaa cadaadiska biyaha miisaankiisa shubka ama dhagaxa. Biyoxidheenka qaansada (arch dam) wuxuu cadaadiska u wareejiyaa darbiyada dooxada, wuxuuna ku habboon yahay dooxooyin cidhiidhi ah oo dhagax adag leh. Biyoxidheenka carrada iyo dhagaxa (embankment dam) waxaa laga dhisaa ciid, dhoobo iyo dhagaxyo la is dul saaray, waana nooca ugu badan adduunka. Waxaa sidoo kale jira biyo-celiyayaal yaryar oo tog ah oo loo isticmaalo joojinta daadka ama xannibaadda ciidda.

Qaybaha dhismaha

Biyoxidheen badan wuxuu leeyahay meel biyaha dheeraadka ah ka buux-dhaafaan oo la yidhaahdo qulqulaha badbaadada (spillway), taas oo ka hortagta in biyuhu jidhka ka dul boodaan oo ay burburiyaan. Waxaa kaloo jira tuubooyin iyo albaabbo lagu maamulo sii-deynta biyaha, iyo marka koronto la soo saarayo, turbiin iyo janareytar. Qaar waxaa lagu daraa jid ay kalluunku ku dhex maro (fish ladder) si loo yareeyo saamaynta socodka kalluunka.

Faa'iidooyinka iyo saamaynta

Biyoxidheenku wuxuu suurtagelin karaa waraabin xilliyo abaar ah, wuxuuna yareeyaa xoogga daadadka xilliyada roobabka. Korontada biyaha waxay bixisaa tamar aan si toos ah u dhalin gaas kaarboon ah marka la shaqaynayo. Dhinaca kale, kaydku wuxuu qariyaa dhul beereed iyo degmooyin, sidaas awgeedna badanaa waxaa loo baahdaa in dadka la guuriyo. Wuxuu kaloo joojiyaa ciidda barwaaqada leh ee wabigu wado, taas oo saamayn karta bacrimadda dhulka hoose iyo qaabka wabigu badda ugu daro. Wabiyada dalal badan dhex mara, qaybsiga biyaha wuxuu noqon karaa arrin heshiisyo dowladeed loogu baahan yahay.

Taariikh

Biyoxidheenno fudud ayaa laga dhisay bulshooyinkii hore ee ku tiirsanaa waraabinta, gaar ahaan agagaarka wabiyada waaweyn. Isticmaalka shubka birta lagu xoojiyay iyo injineernimada casriga ah ayaa qarniyadii 19-aad iyo 20-aad awood u siiyay in la dhiso biyoxidheenno aad u waaweyn oo koronto soo saara. Maanta biyoxidheennada la dhisayo waxaa lagu qiimeeyaa saamaynta deegaanka iyo bulshada ka hor inta aan oggolaansho la bixin.