Booron

Booron (Boron, astaanta B) waa curiye kiimikaad ah oo tirada atamiga (tirada borotoonada nukleyaska ku jira) ay tahay 5. Wuxuu ka mid yahay curiyayaasha loo yaqaan 'metalloid', taasoo macnaheedu yahay in sifooyinkiisu ay u dhexeeyaan biraha iyo curiyayaasha aan biraha ahayn. Xaaladda caadiga ah wuxuu ku jiraa qaab adag, midabkiisuna inta badan waa madow-bunni ilaa madow, wuxuuna leeyahay adkeysi sarreeya iyo heer dhalaal aad u sarreeya.

Booron dabiiciga ah laguma helo qaab saafi ah, ee wuxuu ku jiraa macdano ay ka mid yahay borax iyo kolemanit, oo inta badan laga soo saaro meelo abaar ah oo biyaha milixdu ka uumi baxday. Isticmaalkiisa ugu ballaaran ma aha curiyaha keligiis ee waa xeryahiisa, gaar ahaan booriik asiid iyo boraatooyinka.

Sifooyinka kiimikaad

Atamka booron wuxuu leeyahay saddex elektaroon oo wareega dibadda ah, sidaas awgeedna badanaa wuxuu sameeyaa xiriirro ay ka maqan yihiin elektaroono — taas oo xeryihiisa ka dhigaysa kuwo si fudud u aqbala elektaroon (Lewis acid). Sababtan awgeed booron wuxuu sameeyaa dhismayaal aan caadi ahayn sida boraan-yada, kuwaas oo leh xiriirro ay saddex atam wadaagaan laba elektaroon. Booron wuxuu sidoo kale la midoobaa nitrogen isagoo sameeya booron naytrayd, oo qaabab qaarkiis ay adkaan ku dhow tahay dheemanka.

Isotoobyada

Booron dabiiciga ah wuxuu ka kooban yahay laba isotoob oo deggan: booron-10 iyo booron-11, iyadoo booron-11 uu yahay kan badan. Booron-10 wuxuu leeyahay awood sarreysa oo uu ku nuugo nuutaroonada, taas oo keentay in loo isticmaalo xakameynta falcelinta nukliyeerka iyo daboolka ka ilaalinta shucaaca. Sidoo kale, saamiga labada isotoob ee muunad kasta wuxuu ku kala duwan yahay ilaha, taasoo booron ka dhigaysa qalab loo adeegsado baaritaanka juqraafi-kiimikada.

Adeegsiga warshadaha

Qaybta ugu weyn ee booron laga soo saaro waxaa loo isticmaalaa samaynta muraayadaha borosilikeytka ah, kuwaas oo iska caabiya isbeddelka heerkulka, iyo fiilooyinka muraayadda ah ee la isticmaalo dahaarka guryaha. Sidoo kale waxaa loo adeegsadaa nadiifiyeyaasha, dahaarrada birta la isku dhejiyo, iyo qalabka adag sida booron kaarbayd oo ku jira gaashaanka.

Doorka nolosha

Dhirta qaar booron waa nafaqo lagama maarmaan ah oo yar (micronutrient), waxaana uu ka qayb qaataa dhisidda derbiga unugga. Yaraantiisa ciidda waxay saameyn ku yeelan kartaa wax-soo-saarka dalagga, halka xaddi aad u badanina uu waxyeello u geysto dhirta. Bini'aadamka doorkiisa nafaqo weli si buuxda looma xaqiijin.