Boqortooyada Itoobiya

Boqortooyada Itoobiya (waxaa sidoo kale loo yaqaannay Abisiiniya) waxay ahayd dawlad boqortooyo ah oo ku taallay bartamaha iyo waqooyiga Geeska Afrika. Madaxdeeda sare waxaa loo yaqaannay 'Negusa Nagast' (boqorka boqorrada), oo Af-Ingiriisi loo tarjumay 'Emperor'. Dawladdan waxay soo martay xilliyo kala duwan oo awoodda dhexe ay ku xoogaysatay ama ku daciiftay, waxayna dhammaatay 1974-kii markii ciidammadu xilka kala wareegeen Haile Selassie.

Diinta Kiristaanka Ortodokska Itoobiya waxay ahayd tiir muhiim ah oo boqortooyada sharci-siinta iyo dhaqanka ku xidhnaa. Boqorrada badankood waxay sheeganayeen xidhiidh abtirsiinyo ah oo dhanka Solomon iyo Boqoradda Sheba loo raacay, sheegashadaas oo lagu adeegsan jiray in awoodda loo caddeeyo.

Taariikhda hore

Ka hor boqortooyada, gobolka waxay ku jirtay dawladihii Aksum iyo kuwii ka dambeeyay. Xilligii dhexe, boqortooyada Solomonic ah — oo la sheegto inay bilaabantay qarnigii 13-aad — waxay xukuntay dhulka buuraleyda ah. Xilliyo qaar caddaaladda dhexe way daciifsantay, gaar ahaan xilligii loo yaqaanno 'Zemene Mesafint' (waqtiga amiirrada), oo boqorku uu ahaa astaan keliya halka taliyayaasha gobollada awoodda dhabta ah haysteen.

Dib-u-midowga qarnigii 19-aad

Bartamihii qarnigii 19-aad boqorro sida Tewodros II, Yohannes IV iyo Menelik II waxay awoodda dhexe dib u soo celiyeen. Menelik II waxay xadka dawladda u fidiyeen dhinacyada koonfureed, bariga iyo dhanka Ogaadeen, taasoo ku darsantay dad iyo dhulal cusub. Sannadkii 1896-kii ciidammada Itoobiya waxay dagaalkii Adwa kaga adkaadeen ciidan Talyaani ah, natiijadeedna waxay noqotay in madax-bannaanida dawladda ay caalamka aqoonsado xilli qaybsanaanta Afrika socotay.

Qarnigii 20-aad iyo dhammaadka

Sannadkii 1936-kii Talyaanigu wuxuu qabsaday Itoobiya, Haile Selassie-na wuxuu qaxay. 1941-kii, iyadoo lala kaashanayo ciidamada Ingiriiska iyo maquuniyiinta gudaha, boqortooyadu dib ay u soo noolaatay. Xilliyadii ka dambeeyay Itoobiya waxay ka mid noqotay dawladihii aasaasay Ururka Midnimada Afrika, xarunta caasimadda Addis Ababa-na waxay noqotay. Sannadkii 1974-kii, kacdoon shacab iyo hurgufyo ciidan ka dib, guddi milatari (Derg) ayaa Haile Selassie xilka ka qaaday, boqortooyaduna si rasmi ah way dhammaatay.