Boqortooyo (biyoloji)

Boqortooyo (af-Ingiriisi: kingdom) waa mid ka mid ah heerarka kala saarista noolaha ee taxonomy-ga, taas oo ah nidaamka lagu kala saaro noolaha iyadoo la eegayo isu-ekaanshaha iyo xidhiidhka asalka. Boqortooyadu waxay ka hooseysaa heerka domain (ama superkingdom), waxayna ka sarreysaa heerka phylum (ama qaybta, division-ka dhirta).

Boqortooyo kastaa waxay isugu geysaa koox ballaaran oo noolal ah oo wadaaga astaamo aasaasi ah, sida qaabka unugga, sida ay cuntada u helaan, iyo sida ay u koraan. Tirada boqortooyooyinka iyo magacyadooda ma aha mid isku mid ah dhammaan hab-kala-saarayaasha; way is beddeleen marka cilmi-baadhista hidde-sidaha (DNA) horumartay.

Taariikhda fikradda

Bilowgii casriga ah, noolaha waxaa loo qaybiyey laba boqortooyo oo keliya: dhir iyo xayawaan. Carl Linnaeus qarnigii 18-aad wuxuu isticmaalay qaabkan labada qaybood. Markii mikroskoobku horumaray oo la arkay noolal aan si sahlan mid ka mid ah labada u galin, sida bakteeriyada, fangaska iyo noolaha hal-unugga ah, ayaa loo baahday qaybo dheeraad ah.

Qarnigii 20-aad waxaa caan noqday nidaamyo shan boqortooyo leh: bakteeriyada (Monera), protista, fangaska, dhirta iyo xayawaanka. Kadib, marka la eegay isbarbardhigga hidde-sidaha, waxaa la soo bandhigay heer ka sarreeya oo la yidhaahdo domain, kaas oo noolaha u kala qaybiya Bacteria, Archaea iyo Eukaryota.

Boqortooyooyinka caanka ah

Boqortooyooyinka inta badan la magacaabo waxaa ka mid ah: xayawaanka (Animalia), oo ah noolal fara badan oo unugyo badan leh oo cunta ka helo noolal kale; dhirta (Plantae), oo iftiinka qorraxda ku samaysata cunto (photosynthesis); fangaska (Fungi), oo cuntadooda ka nuugta walxaha ku wareegsan; iyo kooxo hal-unug ah oo badanaa lagu magacaabo Protista, in kastoo tan dambe aan ahayn koox isku xidhan oo hal asal leh.