Boqortooyo dastuuri ah
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
108 luqadood
Boqortooyo dastuuri ah waa nidaam dawladeed oo madaxa dawladdu uu yahay boqor, boqorad, amiir ama suldaan xilka dhaxalka ku hela, laakiin awoodda uu leeyahay waxaa qeexa oo xaddida dastuur (sharciga sare ee dalka) iyo hay'ado kale sida baarlamaan la doorto. Waxay ka duwan tahay boqortooyo dhammaystiran (absolute monarchy), oo boqorku ku hayo awood aan xad sharci ah lahayn.
Nidaamyada noocan ah, boqorku badanaa waa astaan qaran iyo midnimo. Go'aannada siyaasadeed ee maalinlaha ah waxaa qaada ra'iisul wasaare iyo golaha wasiirrada oo baarlamaanka ka kalsooni sugta. Qaar ka mid ah dalalka, boqorku wali wuxuu haystaa awood dhab ah oo la taaban karo, taasoo kala duwanaan weyn u dhaxaysa dalal.
Sida awoodda loo kala qaybiyo
Inta badan, dastuurku wuxuu boqorka siiyaa waajibaad rasmi ah: saxiixidda sharciyada, magacaabidda ra'iisul wasaaraha, furitaanka baarlamaanka, iyo matalaadda dalka arrimaha dibadda. Waajibaadkaas waxaa badanaa lagu fuliyaa talada wasiirrada, sidaas awgeed masuuliyadda siyaasadeed waxay saaran tahay wasiirrada, ee ma aha boqorka. Fikraddan waxaa lagu magacaabaa 'boqorku wax xun ma sameeyo' — masuuliyadda waxaa qaada kuwa talada bixiya.
Noocyada
Falanqeeyayaashu waxay badanaa u kala saaraan laba nooc. Kii koowaad waa boqortooyo baarlamaani ah, oo boqorku uu si weyn u yahay astaan, awooddana ay ku jirto baarlamaanka iyo dawladda ka soo baxda; tusaalooyinka waxaa ka mid ah Boqortooyada Midowday, Iswiidhan, Jabaan iyo Isbaanish. Kii labaad waa boqortooyo dastuuri ah oo boqorku wali ku leeyahay awood fulin ah oo muuqata, tusaale ahaan Marooko iyo Urdun, halkaas oo boqorku ka qayb qaato magacaabista dawladda iyo sixidda siyaasadaha waaweyn.
Taariikh
Xaddidaadda awoodda boqorka waxay ka soo jeedaan heshiisyo iyo halgan dheer oo u dhexeeyay boqorrada iyo kooxaha awoodda leh. Magna Carta (1215) ee Ingiriiska waa mid ka mid ah dukumiintiyada hore ee lagu tilmaamo. Qarniyada 18-aad iyo 19-aad, fikradaha nuurka (Enlightenment) iyo kacdoonnada dastuuriga ah waxay ku faafiyeen Yurub qaab dawladeed oo dastuur lagu xaddido boqortooyada. Erayga Turkiga 'Meşrutiyet' wuxuu tilmaamayaa xilligii Dawladdii Cusmaaniyiinta dastuur iyo baarlamaan la soo bandhigay dabayaaqadii qarnigii 19-aad iyo horraantii 20-aad.