Borotoon

Borotoon (Ingiriisi: proton) waa walax aad u yar oo koronto togan (positive) sidata, kuna jirta xudunta (nucleus) atamka. Xudunta atam kastaa waxay ka kooban tahay borotoon iyo nuutaroon (walax koronto la'aan ah), marka laga reebo atamka hydrogen-ka caadiga ah oo hal borotoon oo keliya leh.

Tirada borotoonnada ku jira xudunta ayaa go'aamisa nooca curiyaha (element). Tiradaas waxaa loo yaqaan 'tirada atamiga'. Tusaale ahaan, atam leh hal borotoon waa hydrogen, laba borotoon waa helium, lixdiyo borotoon waa kaarboon. Isbeddelka tirada nuutaroonnada ma beddelo nooca curiyaha, laakiin wuxuu abuuraa isotoobyo kala duwan.

Sifooyinka aasaasiga ah

Borotoonku wuxuu qaadaa hal koronto togan oo le'eg xaddiga korontada taban ee elektaroonku sitto, laakiin jihada ka soo horjeedda. Culayskiisu wuxuu ku dhawaad 1,836 jeer ka weyn yahay culayska elektaroonka. Sababtaas awgeed, inta badan culayska atamka waxaa ku jira xudunta.

Dhismaha gudaha

Borotoonku ma aha walax aan kala qaybsanayn. Waxaa lagu tilmaamaa inuu ka kooban yahay saddex kuwaark oo aasaasi ah (laba 'up' iyo hal 'down'), oo ay isku hayaan gluon-nada, kuwaas oo gudbiya xoogga adag (strong force). Sidaas darteed borotoonka waxaa lagu tiriyaa qaybta 'hadron', gaar ahaan 'baryon', ee ma aha walax aasaasi ah sida elektaroonka.

Xasilloonida iyo isbeddelka

Borotoonka madaxbannaan waxaa loo arkaa inuu aad u xasilloon yahay; tijaabooyinku ma helin cadeyn muujinaysa inuu iska burburo. Qaar ka mid ah aragtiyaha midaynta xoogagga waxay saadaaliyaan burbur aad u yar oo suurtogal ah, laakiin tan weli lama xaqiijin. Marka borotoon xuduntada ku jiro, wuxuu isu beddeli karaa nuutaroon iyada oo loo marayo hab la yiraahdo beta-plus decay.

Isticmaalka iyo taariikhda

Aqoonsiga borotoonka wuxuu ka soo baxay tijaabooyinkii firidhsanaanta (scattering) ee bilowgii qarnigii 20-aad, kuwaas oo muujiyay in atamku leeyahay xudun yar oo cufan. Maanta, borotoonnada waxaa lagu dedejiyaa mashiinnada wax-dedejiya si loo baaro dhismaha walxaha, waxaana sidoo kale loo isticmaalaa daaweynta kansarka ee loo yaqaan 'proton therapy'.