Botashiyaam

Botashiyaam (Ingiriisi: Potassium) waa curiye kiimiko ah oo calaamaddiisu tahay K, tirada atamigana ay tahay 19. Wuxuu ka mid yahay kooxda birta alkali (alkali metals), taas oo ah biro jilicsan oo aad u falcelis badan. Botashiyaam saafi ah waa bir cad oo bidaar leh, jilicsan sida mindi lagu jari karo, oo aad u fudud illaa ay biyaha ku dul sabbeyn karto.

Dabeecadda ku ma jiro qaab saafi ah, sababtoo ah si degdeg ah ayuu ugala falgalaa hawada iyo biyaha. Waxaa laga helaa milixyo (salts) iyo dhagaxyo macdan ah, sidoo kale wuxuu ku jiraa badaha. Jidhka aadanaha, botashiyaam waa macdan (mineral) lagama maarmaan u ah shaqada unugyada.

Sifooyinka kiimikada

Botashiyaam wuxuu leeyahay hal elektaroon oo ku yaal wareegga ugu dibadda ah, taas oo si fudud u lumo. Sidaas darteed wuxuu sameeyaa ion-ka K+ marka uu falgalo. Marka biyo lagu rido, wuxuu soo saaraa gaas haydarojiin ah iyo kulayl badan, oo inta badan dab ayaa ka kaca. Sababtaas awgeed, waxaa lagu kaydiyaa saliid ama gaas aan falgalin.

Doorka nolosha

Ion-ka botashiyaam wuxuu doorka ugu weyn ka ciyaaraa dheecaanka gudaha unugyada. Isaga iyo soodiyam ayaa isku dheelitira korontada xuubka unugga, taas oo saameysa gudbinta calaamadaha dareemayaasha iyo isku-jiidashada muruqyada, oo ay ku jirto wadnaha. Cuntooyinka botashiyaam ka buuxo waxaa ka mid ah moos, digir, digaag, iyo qudaar caleen ah.

Isticmaalka warshadaha iyo beeraha

Qaybta ugu weyn ee botashiyaam la soo saaro waxaa loo isticmaalaa bacriminta beeraha. Botaash (potash) waa magaca guud ee milixyada botashiyaam ee bacriminta loo adeegsado; waa mid ka mid ah saddexda macdan ee aasaasiga ah ee dhirta u baahan tahay, oo ay la socdaan naytrojiin iyo fosfooras. Isticmaalada kale waxaa ka mid ah samaynta saabuunta, muraayadaha, iyo kiimikooyin kala duwan.

Taariikhda helitaanka

Botashiyaam waxaa markii ugu horreysay lagu soggortay qaab saafi ah horraantii qarnigii 19aad, iyada oo la adeegsanayo koronto lagu kala furay (electrolysis) potash. Magaca 'potassium' wuxuu ka soo jeedaa erayga 'potash', oo macnihiisu ahaa dambaska qoryaha ee dheryaha lagu karkariyo; calaamadda K-na waxay ka timid magaca Laatiinka 'kalium'.