Brotista

Brotista (English: Protist) waa magac guud oo loo adeegsado noolaha eukaryote ah — kuwa unugyadoodu leeyihiin xudun (nucleus) — laakiin aan lagu tirin xayawaanka, dhirta ama fangaska. Inta badan waa noole hal unug ah, in kastoo qaar sida daadaha badda (algae) ay yihiin kuwo unugyo badan leh.

Brotista ma aha koox mid ah oo ka soo jeedda hal asal (monophyletic). Waa in badan oo laamo kala duwan ah oo ku midaysan waxa ay leeyihiin, ee ah in aanay gelin saddexda boqortooyo ee kale. Sababtaas awgeed, cilmi-baarayaasha casriga ah ee taxonomy-ga waxay u isticmaalaan magaca sida eray tilmaam ah oo aan ahayn heer rasmi ah oo taxane ah.

Taariikhda magaca

Magaca waxaa la soo bandhigay qarnigii 19-aad, marka la doonayay in loo qoondeeyo noolaha yaryar ee aan si cad ugu dhicin qaybta dhirta iyo tan xayawaanka. Markii dambe, nidaamyada shan-boqortooyo waxay Protista ka dhigeen boqortooyo madax-bannaan. Marka la eegay cilmiga hidde-sidaha (DNA), qaabkaas waa la ka tegey.

Astaamaha guud

Brotistayaashu waxay ku nool yihiin meelo qoyan: badaha, harooyinka, webiyada iyo ciidda qoyan; qaarna waxay ku jiraan jidhka noole kale. Cuntada waxay ku helaan siyaabo kala duwan: qaar waa fotosintesis (iftiin ku samee cunto), qaar waa cuno noole kale, qaarna labadaba wey isku daraan. Dhaqdhaqaaqa waxay ku sameeyaan cilio, flagella ama pseudopodia (lugo been-ah).

Tusaalooyin

Waxaa ka mid ah amoeba, paramecium, euglena, diatom-yada, iyo daadaha badda ee cagaaran, casaanka iyo bunniga. Sidoo kale waxaa ku jira noole cudur keena, oo ay ugu caansan tahay Plasmodium oo keena duumada (malaria), iyo Trypanosoma.

Muhiimadda deegaanka

Brotistayaasha fotosintesis sameeya, gaar ahaan kuwa badweynta ku jira, waxay qayb weyn ka qaataan soo saarista oksijiinta iyo bilowga silsiladda cuntada ee badda. Kuwa kale waxay ka mid yihiin nidaamka burburinta walxaha dabiiciga ah.