Buddhism

Buddhism waa diin iyo nidaam falsafadeed ku salaysan waxbarashadii Siddhartha Gautama, oo loo yaqaan Buddha (macnaheedu waa "kii toosay" ama "kii xaqiiqda gaadhay"). Waxay ka bilaabatay bariga qaaradda Hindiya qiyaastii qarniyadii shanaad iyo lixaad ee ka hor miilaadiga, kadibna ku faaftay Aasiya oo dhan.

Buddhism ma saleysna caabudid ilaah abuuray adduunka. Halkii, waxay diiradda saartaa fahamka sababaha silica (dukkha) iyo waddada lagu joojinayo. Tirada dadka raacsan waxay ku dhow dahay boqolkiiba sideed ilaa toban ee dadweynaha caalamka, inta badan Aasiya bari, koonfur-bari iyo waqooyi.

Barashada aasaasiga ah

Udubdhexaadka waa Afarta Xaqiiqo ee Sharafta leh: silic baa jira; silicu wuxuu leeyahay sabab (damac iyo ku dhegganaansho); silica waa la joojin karaa; waxaana jirta waddo lagu joojiyo. Waddadaas waa Waddada Sideedda Xubnood: aragti sax ah, ula-jeedo sax ah, hadal, camal, nolol-sugniin, dadaal, xus (mindfulness) iyo urursi maskaxeed.

Fikrado kale oo muhiim ah waxaa ka mid ah karma (falalka iyo natiijooyinkooda), samsara (wareegga dhalashada iyo dhimashada ku celcelisa), iyo nirvana (ka bax wareeggaas). Sidoo kale waxaa jira anicca (isbeddel joogto ah), anatta (aan jirin nafs joogto ah), iyo tarbiyada maskaxda ee lagu sameeyo fikirka (meditation).

Kala qaybsanaanta waaweyn

Theravada waxay ku badan tahay Sri Lanka, Thailand, Myanmar, Laos iyo Cambodia, waxayna ku tiirsan tahay qoraallada Pali. Mahayana waxay ku faaftay Shiinaha, Kuuriya, Jabaan iyo Vietnam, waxayna xoojisaa fikradda bodhisattva-ga oo doonaya inuu wax walba badbaadiyo. Vajrayana ama Buddhism-ka Tibetaanka ah wuxuu ku dhisan yahay Mahayana, laakiin wuxuu isticmaalaa hab-tantra ah iyo tababar gaar ah.

Urur iyo dhaqan

Sangha waa bulshada suufiyadda (bhikkhu iyo bhikkhuni) ee ku nool sharciyo gaar ah. Dadka caadiga ah waxay taageeraa suufiyadda sadaqo iyo cunto, iyagoo helaya waxbarasho. Macbadyada, stupa-yada iyo taallooyinka Buddha waa qaybo ka mid ah dhaqanka. Qoraallada waaweyn waxaa ka mid ah Tipitaka-ka Pali iyo sutra-yo badan oo Sanskrit iyo Shiinees ah.