Buginese

Buginese (Bugis; iyaga naftooda waxay isugu yeeraan Ugi) waa bulsho weyn oo deggan gobolka Koonfurta Sulawesi ee dalka Indoneesiya. Waxay ka mid yihiin kooxaha ugu tirada badan jasiiradda Sulawesi, oo ay la wadaagaan gobolka kooxo kale sida Makassar, Toraja iyo Mandar.

Erayga "Buginese" wuxuu sidoo kale tilmaamaa luqadda ay ku hadlaan, oo la yiraahdo Basa Ugi. Luqaddan waxay ka mid tahay qoyska luqadaha Austronesian, laanta Malayo-Polynesian. Waxay leedahay dhaqan qoraal soo jireen ah oo lagu qorayay far gaar ah loo yaqaan Lontara.

Luqadda iyo farta Lontara

Basa Ugi waxay leedahay lahjado kala duwan oo ku xiran deegaannada Koonfurta Sulawesi. Farta Lontara waa far abugida ah — taas oo micnaheeda ah in xarafyada shibbanaha ay leeyihiin dhawaaq shaqal caadi ah oo lagu beddelo calaamado. Maanta far Laatiin ah ayaa inta badan loo isticmaalaa qorista, laakiin Lontara weli waxaa lagu bartaa dugsiyada gobolka iyo dhaqanka.

Dhaqanka iyo taariikhda

Bugis-ka waxay taariikh dheer ku leeyihiin badmaaxnimo, ganacsi badeed iyo dhismaha maraakiibta. Maraakiibta nooca pinisi ah — oo si weyn lala xiriiriyo Bugis iyo Makassar — waxay ku shaqeeyeen jidadka ganacsiga jasiiradaha Indoneesiya iyo xeebaha ku dhow. Sababtaas awgeed, bulshooyin Bugis ah waxaa laga helaa Kalimantan, Sumatra, Malaysia, iyo Singapore.

Bugis-ka intooda badan waa Muslimiin, oo Islaamku gobolka gaaray qarniyadii dambe ee taariikhda maxaliga. Nidaamyadii boqortooyooyinka hore, oo ay ka mid yihiin Bone iyo Wajo, waxay dhistay qaab siyaasadeed iyo shuruuc dhaqan ah oo weli saameyn ku leh nolosha maanta.

Suugaan

Mid ka mid ah waxyaabaha caanka ah ee dhaqanka Bugis waa Sureq Galigo (I La Galigo), maanso taariikhi ah oo dhaadheer oo Lontara lagu qoray. Waxay ka warramaysaa abuurka adduunka iyo taariikhda jiilalka boqortooyada hore ee Bugis, waxaana loo tixgeliyaa mid ka mid ah suugaanta ugu dhererka aduunka.