Buluuto

Buluuto (Ingiriisi: Pluto) waa jir samaawi ah oo ku wareega Qorraxda, kuna yaal aagga dibadda ee nidaamka qorraxda. Waxaa la ogaaday sannadkii 1930, waxaana muddo dheer loo tirin jiray meeraha sagaalaad ee nidaamka qorraxda. Sannadkii 2006, Ururka Caalamiga ah ee Cilmiga Xiddigiska (IAU) ayaa qeexid cusub soo saaray, kadibna Buluuto waxaa loo kala saaray inuu yahay 'meere-yar' (dwarf planet).

Buluuto wuxuu ka mid yahay jirarka aagga loo yaqaan Kuiper Belt, oo ah giraan ballaaran oo ka buuxda jirar barafeed iyo dhagaxyo yaryar oo ka baxsan wareegga Neptune. Wareeggiisu waa mid aad u dheellitiran (elliptical), wuxuuna xilliyo qaar ka soo dhowaadaa Qorraxda in ka badan sida Neptune u dhow yahay.

Helitaanka iyo magaca

Buluuto waxaa markii ugu horreysay arkay Clyde Tombaugh, oo ka shaqaynayay goobjooga Lowell Observatory ee Arizona, Mareykanka. Raadinta waxaa dhiirrigeliyay xisaabin ku saabsan jir aan la arag oo saameeya wareegyada meerayaasha dibadda. Magaca 'Pluto' waxaa laga soo qaatay ilaaha dhulka hoostiisa ee caqiidada Roomaanka. Af-Soomaaliga waxaa badanaa loo qoraa 'Buluuto'.

Isbeddelka qeexidda 2006

Xilligii u dhexeeyay 1990-meeyadii iyo 2000-meeyadii, waxaa la helay jirar kale oo ku yaal aagga Kuiper Belt oo cabbirkoodu la mid yahay ama ka weyn yahay Buluuto. Taasi waxay keentay su'aal ku saabsan waxa loola jeedo erayga 'meere'. Shirkii IAU ee 2006 wuxuu qeexay saddex shuruudood: in jirku ku wareego Qorraxda, in cuf-jiiddiisu siiyay qaab ku dhow goobaabin, iyo inuu nadiifiyay deegaanka wareeggiisa. Buluuto ma buuxin shuruudda saddexaad, maxaa yeelay wuxuu wareeggiisa la wadaagaa jirar kale.

Dabaqadaha iyo dayaxyada

Buluuto wuxuu leeyahay dayaxyo, kuwaas oo kan ugu weyn la yiraahdo Charon. Charon aad buu ugu weyn yahay marka la barbardhigo Buluuto, sidaas darteed qaar ka mid ah cilmi-baarayaashu waxay u arkaan nidaam laba-jireed. Dusha Buluuto waxaa ka muuqda baraf ka kooban naytarojiin, meetheyn iyo kaarboon monokosiid, heerkulkuna aad buu u hooseeyaa.

Sahaminta

Dayax-gacmeedka New Horizons ee NASA ayaa 2015-kii ku soo maray Buluuto agagaarkiisa, wuxuuna diray sawirro iyo xog cusub oo muujisay dusha oo kala duwan: buuro baraf ah, banaanka fidsan iyo aag caag ah oo qaab wadne leh. Xogtaas ayaa beddeshay fahamka horay loo hayay ee ku saabsanaa dhaqdhaqaaqa juqraafiyeed ee jirarka fog.