Burcad Badeed

Burcad badeed waa fal dambiyeed lagu geysto badda, oo uu koox ama shaqsi maraakiib ku weeraro ujeeddo shakhsi ah — badanaa dhac hanti, la wareegid markab, ama afduubka shaqaalaha si madax-furasho loo helo. Erayga Ingiriisiga ah 'piracy' iyo Carabiga 'qarsanah' isla macnahaas ayay leeyihiin.

Sharciga caalamiga ah, gaar ahaan Heshiiska Qaramada Midoobay ee Sharciga Badaha (UNCLOS), wuxuu burcad badeed ku qeexayaa fal lagu sameeyo badaha furan (high seas) ama meel aan gacan-ku-hayn dowladeed lahayn. Falalka lagu sameeyo biyaha xeebta ee dowlad gaar ah waxaa inta badan loo aqoonsadaa 'dhac hubaysan oo badda ah' (armed robbery at sea), oo sharci ahaan kala duwan.

Taariikh kooban

Weerarrada badda waxay la socdeen ganacsiga badda tan iyo waagii hore. Badaha Mediterranean-ka, Kariibiyaan iyo Badweynta Hindiya ayaa xilliyo kala duwan goobo caan ah u ahaa. Qarniyadii 16-aad ilaa 18-aad, dowladaha qaar waxay siin jireen maraakiib rukhsad (privateering) si ay u weeraraan maraakiibta cadowga — taasoo xuduudda u dhaxaysa dagaal iyo dambi mugdi gelisay.

Xeebaha Soomaaliya

Bilowgii qarniga 21-aad, weerarro badan ayaa ka dhacay xeebaha Soomaaliya iyo Gacanka Cadmeed. Kooxo hubaysan oo doomo yaryar iyo maraakiib waaweyn oo 'hooy' u ah (mother ships) isticmaalaya ayaa maraakiib ganacsi qabsan jiray, kadibna madax-furasho ka dalban jiray milkiilayaasha. Sababaha lagu sheegay waxaa ka mid ah burburka hay'adaha dowladda, kalluumaysi shisheeye oo aan la sharciyeyn, iyo fursado dhaqaale oo yar.

Jawaabta caalamiga ah waxay ku jirtay ciidamo badeed oo ka socda ururro kala duwan oo doorriyaha ilaaliya, tallaabooyin amni oo maraakiibta lagu qaado (sida ilaalada hubaysan iyo qolal badbaado), iyo maxkamadeyn dalal gobolka ku yaal. Tirada weerarrada guulaystay si weyn ayay hoos ugu dhacday sanadihii xigay, inkastoo halista gebi ahaan la baabi'in.

Sharciga iyo maxkamadeynta

Burcad badeed waxay ka mid tahay dambiyada la sheego inay leeyihiin 'awood-maxkamadeed caalami ah' (universal jurisdiction): dal kasta wuxuu qaban karaa oo maxkamad soo taagi karaa kuwa lagu eedeeyay, xitaa haddii uusan xiriir toos ah la lahayn markabka la weeraray. Dhibaatooyinka wax-ku-oolka ah waxaa ka mid ah cid maxkamadeysa oo diyaar ah la helidda, caddaymo aruurinta badda, iyo xuquuqda dadka la qabtay.