Buuri

Buuri waa geed yar oo caleen-ballaaran oo ka tirsan qoyska Solanaceae, isla qoyska ay ka mid yihiin yaanyada, digirta-cad (baradhada) iyo basbaaska. Nooca ugu badan ee la beero waxaa lagu magacaabaa Nicotiana tabacum. Caleentiisa ayaa marka la qalajiyo lagana shaqeeyo laga sameeyaa tubaakada, oo ah alaabta lagu sigaarsado, lagu buundeeyo (ciyaaro), ama afka la geliyo.

Waxa geedka ka dhigaya mid loo baahdo waa nikotiin (nicotine), oo ah kiimiko dabiici ah oo geedku sameeyo si uu isaga difaaco cayayaanka. Nikotiin waxay saameyn ku yeelataa habka neerfaha ee bini'aadamka, waana sababta keentay in tubaakadu ay noqoto shay la caado-yeesho oo si adag looga bixi karo.

Asalka iyo faafitaanka

Geedka buuriga asal ahaan wuxuu ka soo jeedaa Ameerika, halkaas oo dadka dhaladka ah ay isticmaali jireen munaasabado diimeed iyo dawooyin ah kumanaan sano. Kadib xiriirkii badda ee qarniyadii 15-aad iyo 16-aad, geedka waxaa loo qaaday Yurub, Afrika iyo Aasiya, halkaas oo si degdeg ah loogu faafiyey beeraha iyo suuqyada. Maanta waxaa lagu beeraa dhul badan oo kulaylaha iyo dhexdhexaadka ah, gaar ahaan Shiinaha, Hindiya, Brazil iyo waddammo ka tirsan Afrika.

Beerashada iyo habaynta

Buuriga waxaa lagu bilaabaa abuur aad u yar oo marka hore lagu koriyo gogol ama beerid yar, kadibna lagu beddelo beerta weyn. Marka caleentu bislaato, waa la goostaa laydna dhigaa geed ama guri qalajin. Habaynta — oo lagu magacaabo 'curing' — waxay dooneysaa in caleenta la qalajiyo hab gaar ah: qorraxda, hawada, kulaylka dabka, ama guryo kulayl la maamulo. Habkan ayaa go'aamiya midabka, urta iyo nooca tubaakada ka soo baxaysa. Shaqada gacanta ee beeraha buuriga waa mid badan, waxaana lagu soo warramay in caruur lagu shaqaaleysiiyo qaar ka mid ah waddammada wax soo saarka.

Isticmaalka iyo saameynta caafimaadka

Tubaakada waxaa loo isticmaalaa sigaar, sijaar (cigar), tubbo (shisha/hookah), iyo qaabab aan la gubin sida buuriga la ciyaaro ama afka la geliyo. Gubashada tubaakada waxay soo saartaa qiiq ka kooban boqollaal kiimiko, oo ay ku jiraan kuwo kansar keena. Ururka Caafimaadka Adduunka iyo cilmi-baaris caalami ah ayaa xiriiriyay isticmaalka tubaakada kansarka sanbabka, cudurrada wadnaha iyo xididdada, iyo cudurrada neefsashada ee joogtada ah. Sidoo kale, qiiqa ay dadka kale nafta ku qaataan (qiiqa labaad) waa mid khatar leh.

Dhaqaalaha iyo sharciyada

Tubaakadu waa mid ka mid ah dalagyada ugu qiimaha badan ee ganacsiga caalamiga ah, waxayna dowladaha siisaa canshuur weyn. Isla mar ahaantaana, waddamo badan ayaa soo rogay xakameyn: mamnuucida xayeysiiska, digniin sawir leh oo baaquliga lagu daabaco, mamnuucida sigaarka goobaha dadweynaha, iyo canshuur sare oo lagu yareynayo isticmaalka. Heshiiskii Ururka Caafimaadka Adduunka ee ku saabsan xakameynta tubaakada (FCTC) ayaa aasaas u ah tallaabooyinkan.