Caabuq

Caabuq waa marka noole yar — sida bakteeriya, faayras, fangas ama dulin — soo galo jirka nooluhu, kuna tarmo halkaas. Noolahaas la yidhaahdo 'cudur-side' waxaa laga yaabaa inuu wax yeelo unugyada, ama uu soo saaro sunto, ama uu keeno in difaaca jirku falcelin xoog leh sameeyo. Erayga 'caabuq' wuxuu marmar loola jeedaa oo keliya joogitaanka noolaha, xitaa haddii calaamado la'aan tahay.

Caabuq iyo cudur ma aha isku mid. Qof badan wuxuu qaadi karaa noole yar isagoo aan bukoon; taas waxaa la yidhaahdaa caabuq aan calaamado lahayn. Marka calaamado sida qandho, xanuun ama barar soo baxaan, waxaa loo arkaa cudur caabuq ka dhashay. Caafimaadka dadweynaha waxay kala saartaa labadan sababtoo ah qofka aan bukoonna wuu gudbin karaa noolaha.

Noocyada cudur-sidayaasha

Bakteeriyada waa noolal hal-unug ah oo iskood u tarma; tusaale waa kuwa keena qaaxada iyo qaar ka mid ah caabuqyada mindhicirka. Faayrasyada waa kuwo aad u yar oo aan tarmi karin haddii aysan gudo galin unug nool; waa sababta hargabka, jadeecada iyo qaar badan oo kale. Fangasyada waxay caadi ahaan saameeyaan maqaarka, cidiyaha iyo sambabbada, gaar ahaan dadka difaacooda daciif ah. Duliyada waxaa ka mid ah kuwa hal-unug ah sida sababta duumada, iyo gooryaanka mindhicirka. Nooc kastaa daawo kala duwan u baahan yahay: antibiyootiggu bakteeriyada ayuu ku shaqeeyaa, faayraska ma dilo.

Sida caabuqu ku faafo

Waddooyinka faafitaanka waxaa ka mid ah hawada (dhuufsi iyo qufac), biyo iyo cunto wasakhaysan, taabashada maqaarka ama dareerayaasha jirka, galmada, dhiigga iyo qalabka caafimaad aan nadiif ahayn, iyo cayayaanka sida kaneecada iyo shilinta. Qaar ka mid ah waxay hooyada uga gudbaan ilmaha uurka ku jira ama nabaad-guurka. Aqoonsiga waddada faafitaanka ayaa go'aamiya habka ka hortagga: biyo nadiif, gacan-dhaqid, shaandho kaneeco, ama go'doomin.

Falcelinta difaaca jirka

Jirku wuxuu leeyahay laba heer difaac. Difaaca dhalasho-la-jirka ah waa maqaarka, dheecaanka caloosha, iyo unugyada sida makrofaajyada oo si degdeg ah weerar bilaabaa; waa isha bararka iyo qandhada. Difaaca la-baranaya wuxuu soo saaraa unugyo T iyo B iyo difaac-yaqaanno (antibodies) oo cudur-sidaha gaar ah bar-tilmaameedsanaya, kadibna xusuus ka reeba si dhaqso loo weeraro haddii uu soo laabto. Talaalku wuxuu ku shaqeeyaa isla xusuustaas oo aan cudur laga qaadin.

Baaritaan, daawayn iyo ka hortag

Baaritaanku wuxuu ku salaysan yahay calaamadaha, baaritaanka dhiigga, korinta noolaha shaybaadhka, iyo tijaabooyin raadinaya walxaha hidde-side ee cudur-sidaha. Daawayntu waxay ku xidhan tahay nooca: antibiyootig, dawo faayras-diid, ama dawo fangas-diid; marmarna waxaa la bixiya oo keliya taageero sida biyo iyo nasasho. Isticmaalka aan habboonayn ee antibiyootigga wuxuu keenaa iska-caabbinta bakteeriyada, taasoo ka dhigaysa daawaynta mustaqbalka ku adag. Ka hortaggu wuxuu ku tiirsan yahay nadaafad, talaal, biyo iyo musqul wanaagsan, iyo la-socodka caafimaadka dadweynaha.