Caafimaad

Caafimaad waa xaaladda guud ee jirka iyo maskaxda ee qof ama koox dad ah. Sida caadiga ah waxaa lagu qeexaa mid aan ku ekayn cudur la'aanta oo keliya, laakiin sidoo kale ku xiran awoodda qofku u leeyahay inuu maalin kasta shaqeeyo, la dhaqmo dadka kale, oo la qabsado isbeddellada nolosha.

Qeexitaanka ugu caansan ee heer caalami waa kan Hay'adda Caafimaadka Adduunka (WHO), oo caafimaadka ku sifeeya xaalad buuxda oo jireed, maskaxeed iyo bulsheed ah, ee aan ahayn oo keliya cudur ama itaal-daro la'aan. Qeexitaankan waxaa loo isticmaalaa saldhig siyaasadeed, waxaana sidoo kale looga doodaa inuu aad u ballaaran yahay oo aan si fudud loo cabbiri karin.

Waxyaabaha saameeya caafimaadka

Caafimaadka ma aha oo keliya natiijada hidde-sidaha (genes) iyo daryeelka caafimaadka. Waxaa saameeya arrimo bulsho iyo dhaqaale — sida dakhliga, waxbarashada, shaqada, guriga, biyaha nadiifka ah, fayo-dhowrka iyo cuntada. Kuwan waxaa loo yaqaan 'sababaha bulshada ee caafimaadka'. Sidoo kale waxaa saameeya deegaanka: hawada, cimilada, iyo halista shilalka.

Caafimaadka maskaxda

Caafimaadka maskaxda waxaa ka mid ah xaaladda dareenka, fikirka iyo xiriirka bulshada. Xaaladaha sida murugada (depression) iyo walbahaarka (anxiety) waxay saameeyaan awoodda shaqada iyo waxbarashada. Meelo badan adeegyada maskaxda waxay haystaan hantidii iyo shaqaalihii ka yar kuwa caafimaadka jireed, dadkuna waxay la kulmaan ceeb-bixin bulsho oo hor istaagta raadinta caawimo.

Nidaamyada caafimaadka

Nidaamka caafimaadka wuxuu ka kooban yahay isbitaallo, xarumo caafimaad oo aasaasi ah, shaqaale, daawooyin, xog iyo maalgelin. Qaar ka mid ah dalalka waxay ku tiirsan yihiin maalgelin dawladeed ama caymis guud, halka meelo kale bukaanku iska bixiyo lacagta xilliga adeegga (out-of-pocket). Ereyga 'daboolka caafimaad ee guud' (universal health coverage) wuxuu tilmaamayaa in dadka oo dhan helaan adeegyada ay u baahan yihiin iyagoo aan dhaqaale ahaan burburin.

Cabbiraadda iyo tirakoobka

Si loo cabbiro caafimaadka bulshada, waxaa la isticmaalaa tilmaamayaal sida filashada nolosha (life expectancy), dhimashada dhallaanka iyo hooyada, heerka tallaalka, iyo baahida cudurrada. Xogtan waxay ku salaysan tahay diiwaanka dhalashada iyo dhimashada, sahamyada qoysaska, iyo warbixinta xarumaha caafimaadka. Meelaha diiwaangelintu liidato, tirooyinka waxaa lagu qiyaasaa moodello xisaabeed, taasoo keenta kala duwanaansho u dhexeeya ilaha kala duwan.