Caano

Caano waa dareere cad oo nafaqo leh oo ay soo saaraan qanjidhada naaska ee xayawaanka naaska nuuga (mammals). Ujeeddadiisa asaasiga ah waa quudinta ubadka cusub inta uusan awoodin inuu cuno cunto adag. Waxa uu ka kooban yahay biyo, borotiin, dufan, sonkorta caanaha (lactose), macdanno iyo fitamiinno.

Bini'aadamku waxa uu maalmo badan oo taariikhda ah isticmaalayay caanaha xayawaannada la soo dhaqday sida lo'da, geela, riyaha, idaha iyo baqasha. Soomaaliyeed dhaqanka xoolo-dhaqatada, caanaha geela iyo lo'da waxay ka mid yihiin cunnooyinka aasaasiga ah, waxaana lagu isticmaalaa si toos ah, ama iyagoo la dhanaaniyay.

Ka-kooban

Inta badan caanaha waxa ka buuxa biyo. Borotiinka ugu badan waa casein iyo whey. Dufanka caanaha wuxuu ku jiraa xabbado yaryar oo ku kala firdhisan dareeraha, taasoo siisa midabka cad. Lactose waa sonkorta gaarka ah ee caanaha. Waxa kale oo ku jira kaalshiyam, fosforas iyo fitamiinno sida B12 iyo riboflavin. Halbeegyada saxda ah way ku kala duwan yihiin nooca xayawaanka iyo cuntadiisa.

Habaynta iyo ilaalinta

Caanaha cusub si dhakhso ah ayuu u xumaadaa sababtoo ah waa deegaan ku habboon koritaanka bakteeriyada. Sidaas darteed waxaa loo adeegsadaa habab kala duwan: kariska, pasteurization (kulaylin heer go'an oo dila bakteeriyada halista ah iyadoo aan si weyn loo beddelin dhadhanka), qaboojinta, iyo homogenization oo dufanka lagu kala jajabiyo si uusan kor ugu soo dhicin. Waxa kale oo la sameeyaa qaabab muddo dheer jira sida caano-budo ah iyo caano la uumiyay.

Alaabooyinka ka soo baxa

Caanaha waxaa laga sameeyaa farmaajo, subag, buuro, cadhoodh iyo caano-fadhi (yoghurt) oo lagu sameeyo bakteeriya dhanaanaysa lactose-ka. Dhaqanka Soomaalida, garoor (caanaha geela oo dhanaanay) iyo subagga la sifeeyay waa alaab caan ah. Habka dhanaanaynta wuxuu kordhiyaa muddada la kaydin karo, wuxuuna beddelaa dhadhanka.

Caafimaad iyo lactose

Dad badan oo qaangaar ah ayaa yaraada awoodda ay ku burburiyaan lactose, sababtoo ah hoos u dhac ku yimaada enzyme-ka lactase. Taasi waxay keeni kartaa xanuun caloosha ah marka caano badan la cabbo. Heerarka kala duwanaanshahaas way ku kala duwan yihiin bulshooyinka. Alaabta la dhanaaniyay sida yoghurt iyo farmaajo badanaa way ka fudud yihiin marka la cabbo, waayo qayb ka mid ah lactose-ka horey ayaa loo kala jajabiyay.