Cadar
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
100 luqadood
Cadar waa walax dareere ah oo lagu shubto jidhka, dharka ama meelaha la deggan yahay si ur udgoon u soo baxdo. Waxa uu inta badan ka kooban yahay isku-dar saliidaha udgoon (kuwa dhirta laga soo saaro ama kuwa kiimikada lagu sameeyo), aalkolo (ethanol) oo dareeraha xambaara, iyo biyo yar.
Cadarku waa hantida warshadaha quruxda ee ugu ganacsiga ballaaran. Waxaa la isticmaalaa xafladaha, maalinta caadiga ah iyo diinta. Dalalka Carabta iyo Soomaaliya waxaa caan ka ah cadarka saliidda saafiga ah ee aan aalkolo lahayn, sida cuudka (oud) iyo cadarka foosto yar lagu iibiyo.
Qaybaha kiimikada
Cadar kasta wuxuu leeyahay saddex heer oo ur ah. Heerka koowaad (top notes) waa urta ugu horreysa ee la maqlo, waana mid degdeg u baabba'da; badanaa waa liin ama caws. Heerka dhexe (heart notes) wuxuu ka dib yimaadaa, waana ubax ama xawaash. Heerka hoose (base notes) waa kan ugu daaha dheer, wuxuu ka kooban yahay walxo culus sida qoryaha, cuudka ama meeska.
Noocyada iyo xoogga
Cadarka waxaa lagu kala saaraa inta boqolkiiba ee saliidda udgoon ee ku jirta. Extrait de parfum ayaa ugu xoog badan, kadib eau de parfum, eau de toilette, iyo eau de cologne oo ugu khafiifsan. Inta saliiddu badan tahay ayay urtu sii daahaysaa, qiimuhuna kor u kacayaa.
Habka wax-soo-saarka
Saliidaha udgoon waxaa laga soo saaraa dhirta iyadoo la adeegsanayo uumi-baxa (distillation), cadaadis (expression) oo loo isticmaalo qolofka liinta, ama milidda dareerayaasha kiimikada ah (solvent extraction) oo loo isticmaalo ubaxyada jilicsan sida yaasmiinta. Tan iyo dabayaaqadii qarnigii 19-aad, walxaha kiimikada lagu sameeyo (synthetics) ayaa noqday kuwo aasaasi u ah cadarka casriga ah, maxaa yeelay way jaban yihiin, urtoodana way isku mid yihiin.
Taariikh
Isticmaalka walxaha udgoon waxaa laga helay dhaqamada hore ee Masar, Mesobotamiya iyo Hindiya, halkaas oo foox iyo malmal loogu gubi jiray munaasabadaha diinta. Ereyga 'perfume' wuxuu ka soo jeedaa Laatiinka per fumum, oo macnaheedu yahay 'qiiqa dhex mara'. Aqoonyahannada Islaamka, gaar ahaan al-Kindi iyo Ibnu Siina, ayaa horumariyay farsamada uumi-baxa. Qarniyadii dambe, Faransiiska — gaar ahaan magaalada Grasse — wuxuu noqday xarunta warshadaha cadarka Yurub.