Canshuurta

Canshuurta waa lacag ama qiimo kale oo dowlad ama hay'ad sharci leh ku qasabto shakhsiyaad iyo shirkado, iyada oo aan si toos ah lagu bixinayn adeeg gaar ah. Waxay ka duwan tahay qarash-adeeg (fee), maxaa yeelay qarash-adeeggu wuxuu la xiriiraa adeeg cayiman, halka canshuurtu tahay dakhli guud oo galo khasnadda.

Canshuurtu waa ilaha ugu weyn oo dowladaha casriga ah ku maalgeliyaan waxbarashada, caafimaadka, ammaanka, waddooyinka iyo maamulka. Waxaa sidoo kale loo isticmaalaa qalab siyaasadeed: kordhinta canshuurta alaab qaar (tusaale sigaarka) waxaa lagu doonaa in la yareeyo isticmaalka, halka dhimista canshuurta la isticmaalo in lagu dhiirrigeliyo maalgashi.

Noocyada canshuurta

Canshuuro waaweyn waxaa ka mid ah: canshuurta dakhliga (income tax) ee laga qaado mushaharka iyo faa'iidada; canshuurta shirkadaha; canshuurta iibka ama qiimaha lagu daray (VAT), taasoo lagu daro qiimaha badeecada; canshuurta dhulka iyo hantida; iyo canshuurta kastamka ama gudubka xuduudka (tariff) ee laga qaado waxyaabaha la soo dejiyo. Waxaa jira sidoo kale canshuuro gaar ah sida zakada dalal qaar oo si nidaamsan u ururiya.

Habka lagu qiyaaso culayska

Canshuurta la sheegay in ay tahay 'kor u kacaysa' (progressive) waxay heerkeeda kordhisaa marka dakhligu kordho. 'Siman' (proportional ama flat) waxay isku boqolkiiba ka qaadaa dhammaan heerarka dakhliga. 'Hoos u dhacaysa' (regressive) waa mid culayskeeda dhabta ah ka weyn yahay dadka dakhli-yar; canshuurta isticmaalka sida VAT waxay inta badan sidan u dhaqantaa haddii aan laga reebin alaabta aasaasiga ah.

Maamulka iyo hirgelinta

Ururinta canshuurta waxay ku xiran tahay diiwaan-gelinta canshuur-bixiyayaasha, xisaabaad la hubin karo, iyo hay'ad ururin oo awood leh. Dalalka dhaqaalahooda badankiisu yahay mid aan rasmi ahayn, saldhigga canshuurtu (tax base) waa cidhiidhi, sidaas darteed waxaa badanaa lagu tiirsanaadaa canshuurta kastamka oo xuduudka lagu ururiyo. Ka-baxsashada canshuurta (tax evasion) waa sharci-darro, halka ka-hortagga xeel-dheer ee sharciga ku dhex socda (avoidance) uu marar badan yahay mid loo tartamo hindiseyaal sharci.

Doodaha ku xiran

Doodda ugu weyn waxay ku wareegtaa isku-dheellitirnaanta dhex taal helitaanka dakhli ku filan dowladda iyo yareynta caqabadaha ku yimaada shaqada iyo maalgashiga. Kooxaha doonaya dowlad ballaaran waxay ku doodaan in canshuur sarreeya ay yareyso kala-duwanaanshaha dakhliga, halka kuwa doonaya suuq furan ay ku doodaan in ay yareyso dhiirrigelinta wax-soo-saarka. Sidoo kale waxaa dood weyn ah sida canshuurta looga qaado shirkadaha caalamiga ah oo faa'iidooyinkooda u wareejiya dalal canshuurtoodu hooseyso.