Chalcogen
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
76 luqadood
Chalcogen (Af-Soomaali: kalkojiin) waa magaca guud ee loo bixiyay curiyeyaasha guruubka 16-aad ee shaxda xilliyeed (periodic table), taasi waa tiirka uu oksijiin ka madax yahay. Guruubkan waxaa ka mid ah oksijiin (O), salfar (S), selenium (Se), tellurium (Te) iyo polonium (Po). Curiyaha aadka u culus livermorium (Lv), oo si sunta ah laga sameeyay shaybaarrada, sidoo kale isla tiirkaas ayuu ku jira, laakiin sifooyinkiisa kiimikaad si buuxda lama cabbirin.
Astaanta kiimikaad ee guruubka waa in atamyadu ay leeyihiin lix elektaroon oo ku yaal heerka dibadda (valence). Sidaas darteed waxay caadi ahaan qaataan laba elektaroon oo dheeraad ah ama wadaagaan elektaroon si ay u gaaraan xasilloonida, oo waxay dhistaan xeriiro (compounds) oo ay ku muuqdaan heerka -2, iyo sidoo kale heerar togan sida +4 iyo +6 marka la mid tahay curiyeyaal aad u soo jiidan kara elektaroon.
Magaca iyo asalkiisa
Erayga "chalcogen" waxaa laga soo qaatay Giriigga, oo macnihiisu la xiriiro "soo saarista macdanta" ama "dhalinta naxaas-macdanta". Sababta magacaas waa in badi macdanta muhiimka ah ee dabiiciga ah ay noqdaan sulfides (xeriiro salfar) iyo oxides (xeriiro oksijiin). Sidaas oo ay tahay, xeriirooyinka guruubkan waxaa loogu yeeraa chalcogenides.
Isbeddelka sifooyinka guruubka dhexdiisa
Marka laga soo bilaabo dusha ilaa hoosta, dabeecadda waxay ka gudubtaa mid aan bir ahayn (nonmetal) ilaa mid bir u eg. Oksijiin iyo salfar waa nonmetals cad; selenium waa semiconductor oo leh dabeecad dhexdhexaad ah; tellurium waxaa loo tiriyaa metalloid; polonium waxay muujisaa dabeecad bir ah oo waa radioactive. Sidoo kale cabbirka atamka wuu kordhaa, halka soo jiidashada elektaroonka iyo awoodda electronegativity ay hoos u dhacayaan.
Isticmaal iyo muuqaal dabiici
Oksijiin waa aasaaska neefsashada iyo gubashada, isla markaana waa qayb ka mid ah biyaha iyo dhagaxyada dhulka. Salfar waxaa laga sameeyaa aashitada sulfuric, oo ah walax warshadeed aad u ballaaran, iyo sidoo kale isticmaalka cawska caagga (vulcanization). Selenium iyo tellurium waxaa loo adeegsadaa qalabka elektaroonigga, birmadow iyo semiconductors. Polonium, radioactive-nimadiisa awgeed, isticmaalkiisu waa mid xaddidan oo si taxaddar leh loo maareeyo.