Charon (dayaxa Buluuto)

Charon waa dayaxa ugu weyn ee ku wareega Buluuto (Pluto), oo ah jirin cirbixiyeed ku yaal xayndaabka Kuiper, aagga jajabka barafaysan ee ka baxsan meeraha Neptune. Charon wuxuu leeyahay dhexroor ku dhow 1,200 kiiloomitir, taasoo ka dhigaysa mid ku dhow kala badhka cabbirka Buluuto. Isku-dhaafsiga cabbirkaas darteed, qaar ka mid ah cilmi-yaqaannada waxay nidaamka ugu yeeraan 'nidaam labo-geesood ah' (binary), halkii laga oran lahaa meere iyo dayax caadi ah.

Charon waxaa la ogaaday sannadkii 1978, markii xiddigiye Maraykan ah oo lagu magacaabo James Christy uu ku arkay sawirro telescope ah oo Buluuto muujinayay qaab aan toosnayn oo si joogto ah isu beddelaya. Magaca wuxuu ka soo jeedaa Charon, oo ah shakhsiga khuraafaadka Giriigga ee nafta u gudbiya webiga Styx. Magacyada dayaxyada kale ee Buluuto — Nix, Hydra, Kerberos iyo Styx — sidoo kale waxay ka soo baxaan isla dhinaca sheekooyinka.

Wareegga iyo xiriirka Buluuto

Charon wuxuu Buluuto kaga wareegaa masaafo ku dhow 19,600 kiiloomitir, wareeggiisuna wuxuu qaataa qiyaastii 6.4 maalmood. Labada jirin waxay ku xiran yihiin xariir la yiraahdo 'qufulka mawjadaha' (tidal locking): mid kastaa had iyo jeer isla dhinac buu kan kale u soo jeediyaa. Sidaas darteed, qof Buluuto dusheeda ka eegaya wuxuu arki lahaa Charon isagoo isla meel cirka ah taagan. Xudunta culayska ee labada jirin (barycenter) waxay ku taal meel ka baxsan dusha Buluuto, taasoo ka duwan inta badan nidaamyada meere-dayax ee nidaamka qorraxda.

Dhismaha iyo dusha sare

Charon wuxuu ka kooban yahay isku-dar barafka biyaha ah iyo dhagax. Dushiisa waxaa ku badan baraf biyood, taasoo ka duwan Buluuto oo dushiisa lagu arkay barafyo fudud sida nitrogen iyo methane. Cufnaantiisa iyo qaabkiisa waxay tilmaamayaan in uu leeyahay xudun dhagax ah oo huwan lakab barafeed.

Booqashada New Horizons

Bishii Luulyo 2015, dayax-gacmeedka NASA ee New Horizons ayaa dhinac maray nidaamka Buluuto oo soo qaaday sawirro faah-faahsan oo Charon ah. Sawirradaas waxay muujiyeen god-god ballaaran (canyons) oo dhererkoodu gaarayo kumanaan kiiloomitir, iyo bannaan siman oo u muuqda mid ka yar da'da qaybaha kale, taasoo tilmaamaysa dhaqdhaqaaq geological ah oo hore. Sidoo kale waxaa la arkay meel mugdi ah oo cas-guduud ah oo ku taal dhanka woqooyi ee cirifka, oo si aan rasmi ahayn loogu magac daray Mordor Macula.